“Chuyện ba người lính”: Ký ức chiến tranh từ góc nhìn của người cựu chiến binh

Tác phẩm đi theo mạch tuyến tính của thời gian và sự kiện, bắt đầu từ ngày một tân binh nhập ngũ, cùng đơn vị chiến đấu qua nhiều mặt trận, từ Lào, Tây Nguyên cho đến chiến dịch Hồ Chí Minh. Thế giới của những người lính được quan sát từ điểm nhìn của nhân vật Tháo, người tân binh xuất thân là một thanh niên lao động tự do ở một làng ngoại thành Hà Nội.

Tiểu thuyết tái hiện thế giới chân thực của chiến trận, nơi người lính phải chiến đấu và tồn tại giữa khốc liệt, thiếu thốn. Họ sống nương tựa vào nhau, dựa vào thiên nhiên để vượt qua cái chết luôn rình rập. Trong thế giới ấy, cái đói và nỗi sợ hiện lên rõ nét, còn hạnh phúc giản dị chỉ là được ăn thêm vài lạng gạo trong ngày…

Qua điểm nhìn của người lính, tiểu thuyết còn phản chiếu xã hội miền Bắc những năm 60 - 70: phong trào hợp tác hóa, sự chuyển mình của nông thôn từ sau kháng chiến chống Pháp, những cơ chế dễ bị lạm quyền làm tổn hại số phận con người; hành trình người nông dân vượt qua ngặt nghèo để tìm khoảng tồn tại ngoài hợp tác xã; chủ nghĩa lý lịch với những hệ lụy; cùng bi kịch của những người ở hậu phương. Chính trong những phiền toái ấy, thế giới của những người lính được mổ xẻ một cách tỉ mỉ. Đáng chú ý, tác giả còn khắc họa cả những trường hợp đào ngũ, không phải vì sợ hãi mà bởi nỗi lo lắng cho gia đình ở hậu phương.

Các nhân vật trong “Chuyện ba người lính” đều có xuất thân bình dị: người làm nghề bắt lợn, người đi học dở dang, người đã có gia đình, người chưa từng yêu. Họ mang theo mơ ước rất đời thường, để rồi chiến tranh trở thành chương đặc biệt làm thay đổi cuộc đời. Ở phần cuối, tác giả viết thêm về cuộc sống của họ sau ngày ra quân. Những trang này như một lời nhấn mạnh rằng chiến tranh qua đi nhưng con người vẫn phải tiếp tục sống, đối diện với những thử thách mới. Sau khi đã đi qua ranh giới sinh tử, nhiều người trở về với sự điềm tĩnh và lòng bao dung hơn trước.

“Chuyện ba người lính” được kể bằng nhịp điệu chậm rãi, tự nhiên, ngay cả ở những trường đoạn bi thương tráng liệt. Lối kể tạo một khoảng cách vừa đủ giúp người đọc không bị cuốn theo cảm xúc mãnh liệt. Nhờ “độ lùi” đó, độc giả nhận ra nhiều chi tiết đời thường, vượt ra ngoài những khoảnh khắc lớn lao hay khắc nghiệt mà người thời bình thường hình dung về chiến tranh.

PGS.TS Phạm Xuân Thạch trong lời giới thiệu tác phẩm đã nhận xét “Chuyện ba người lính” giống như loại tranh kí họa được các họa sĩ thực hiện khi thâm nhâp thực tế lao động sản xuất và chiến đấu. Đó là một sự quan sát và tái hiện trực tiếp đời sống rất sống động; có khi rất chi tiết và tỉ mỉ, không bị ám ảnh bởi việt “dựng tác phẩm” với những bố cục và kĩ thuật phức tạp, nhưng chắc chắn về hình họa, trong sáng và không kém phần cảm xúc.

“Vũ Công Chiến viết với tư thế của một người kể câu chuyện quá khứ bằng một thứ văn chương của quá khứ nhưng đã được cởi bỏ khỏi rất nhiều những giáo điều, công thức một thời; chu đáo trong chữ nghĩa nhưng không hề “làm văn” cũng như “làm chữ”. Đọc ông, sẽ khó có thể tìm thấy một sự tìm tòi kĩ thuật hay một sự cách tân lối viết nhưng cái hấp dẫn lại chính ở chỗ đó. Ông có những câu chuyện để kể và cần phải kể, như trả một món nợ đời. Và đó là những câu chuyện đáng được nghe nếu muốn biết về một thời. Đó là thứ chất liệu quý giá cho những ai muốn tìm hiểu một thời, dù là người đọc bình thường hay một nhà nghiên cứu, ở khía cạnh đó, những trang văn của ông có thể không làm thay đổi đời sống văn chương nhưng chắc chắn sẽ làm cho đời sống ấy thêm sức sống và phong phú.”, PGS.TS Phạm Xuân Thạch khẳng định./.