Đình Nam Hương (quận Hoàn Kiếm)

Đình Nam Hương được dựng từ thời Lê để thờ các vị Thượng đẳng thần là: Thần Long Đỗ (thần Bạch Mã), thần Cao Sơn đại vương, thần Linh Lang đại vương, công chúa Ả Duy và thần Kha Duy.

Hệ thống 19 đạo sắc phong của các triều Lê, Tây Sơn, Nguyễn còn lưu giữ tại đình cho chúng ta biết đình được xây dựng trên một ngôi đền cổ, và đã qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo.

Trong quá trình đô thị hoá, đình được chuyển từ khu đất thuộc khách sạn Phú Gia ngày nay tới vị trí hiện tại. Bởi vậy, cảnh quan của đình đã bị thu hẹp rất nhiều.

Theo sử sách, bằng vết chân ngựa trắng Bạch Mã, thần Long Đỗ đã giúp vua Lý Thái Tổ đắp thành Thăng Long. Vì thế, khi xây xong thành, nhà vua đã phong cho thần là Thành hoàng quốc đô Thăng Long và thờ chính tại đền Bạch Mã - trấn phía đông của kinh thành. Cao Sơn đại vương là bộ tướng của thánh Tản Viên, được thờ chính tại đình Kim Liên - trấn phía nam của kinh thành. Thần Linh lang đại vương được thờ ở nhiều nơi, nhưng thờ chính ở đền Voi Phục (làng Thủ Lệ) - trấn phía tây của kinh thành. Tương truyền là con vua Lý có công đánh giặc Tống, hoàng tử Linh Lang còn được coi là hoàng tử Chiêu Văn nhà Lý, tử trận trên sông Như Nguyệt. Về công chúa Ả Duy thì có truyền thuyết cho rằng đó là một đào nương công dụ quân Minh chui vào bao tải ngủ, sau đó đem ném xuống sông. Vì vậy, vua Lê đã cho dựng đền thờ bà ở nhiều nơi. Đền Đông Hương ở số nhà 82 phố Hàng Trống được vua Lê Thái Tổ cho dựng để thờ ả đào nương có công này. Công chúa Ả Duy cũng được thờ ở đình Hương (căn cứ vào số sắc phong ở đình). Vị thần Kha Duy Tĩnh rõ tung tích.

Vào đầu thập niên thứ nhất của thế kỷ XXI, quận Hoàn Kiếm tổ chức đưa việc thờ vua Lê Thái Tổ vào thờ ở đình Nam Hương. Nay vào đền Nam Hương ta thấy có ban thờ vua Lê và các thần khác. Lý do như sau:

Sau khi Lê Thái Tổ mất, nhiều nơi ở Thăng Long lập đền thờ nhà vua. Trong sách “Lịch sử thủ đô Hà Nội” và “Đường phố Hà Nội” có nhắc đến một ngôi đền ở thôn Trừng Thanh - Kiếm Hồ bên bờ phía đông hồ Gươm, mà các nhà sử học xác định ở chỗ Viện Văn học bây giờ, sau năm 1920 di đến gác hai số nhà 7 Hàng Vôi. Còn căn cứ vào một bài thơ của tiến sĩ Vũ Tông Phan, người làng Tự Pháp, thì xa xưa có “Vọng kiếm đài”, sau đổi thành “Vọng kiếm từ” thờ vua Lê ở thôn Tụ Tháp bên bờ tây hồ Gươm.

Nguyễn Văn Siêu cũng có bài thơ “Nạp kiếm từ” mở đầu bằng hai câu:

Ba gian kiếm phục vi long khứ
Tả Vọng hồ biên nạp kiếm từ

Nghĩa là:

Giữa sóng nước trả gươm lên ngôi vua
Bên hồ Tả Vọng còn đó đền nộp kiếm!

Lại thêm lời dẫn có bài văn “Nạp kiếm từ phụng sự tế văn” của tiến sĩ Phạm Quý Thích, trong đó có câu: “Từ tại Kiếm hồ trạc Báo Khánh thôn” (Đền ở bên hồ Gươm kế thôn Báo Khánh).

Một số bài thơ khác của các tác giả Nguyễn Khắc Tuân, Lê Đình Diên, Vô Danh cũng nhắc đến vua Lê ở bên hồ Gươm, trong thôn Báo Khánh.

Dựa vào các cứ liệu ấy, Phòng Văn hóa và Thông tin quận Hoàn Kiếm cho là trước đây ở khu vực gần tượng đài vua Lê đã có một ngôi đền thờ người, nên kiến nghị đưa vua Lê Thái Tổ vào phối thờ tại đình Nam Hương, gắn liền với tượng đài thành một khu tưởng niệm liên hoàn.

Dự án được chấp nhận, các hộ lấn chiếm di tích đình Nam Hương đã được di chuyển, việc tu tạo, xây dựng lối lên, lối xuống vào từ sau tượng đài và làm lại cổng đình phía trước ra phố Hàng Trống cũng đã xong.

Từ năm 2006, quận Hoàn Kiếm tổ chức lễ kỷ niệm vua Lê đăng quang (15 tháng tư âm lịch), đã làm lễ dâng hương ở Khu tượng đài vua Lê (số 16 phố Lê Thái Tổ) và ở đình Nam Hương. Ngoài ra, còn tổ chức rước kiệu quanh hồ Gươm trở thành một cảnh lễ hội đường phố được nhân dân hoan nghênh. Và, sau 5 năm một lần còn tổ chức hội trả gươm ở hồ Hoàn Kiếm lịch sử này.

Đình Nam Hương hiện ở số nhà 75 phố Hàng Trống. Đây là phần đất của nhiều thôn xóm cũ như: Cổ Vũ, Khánh Thuỵ, Tự Tháp, thuộc tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương xưa. Nơi này cũng từng là một trung tâm văn hoá của chốn kinh kỳ.

Đình Nam Hương quy hướng nam, phía trước là tượng vua Lê, phía sau là chùa Bà Đá, Nhà thờ lớn, chùa Lý triều Quốc sư.

Phía trước đình là một bức bình phong lớn ngăn cách với tượng vua Lê tại khu tưởng niệm vua Lê. Bức bình phong xây kiểu cuốn thư với những cột trụ đắp nổi hình mây, trên đỉnh trụ đắp hình 4 chim phượng kết hình trái giành. Trên đỉnh Tiền đường đắp lưỡng long chầu nguyệt, đỉnh Hậu cung đắp đôi cá chép và bình rượu. Tiền đường và Hậu cung nối với nhau, tạo nên nội thất thống nhất.

Gian giữa Tiền đường thờ Lê Lợi, phía trên có bức đại tự với 3 chữ Hán “Nam Hương Đình” và 1 cửa võng lớn kín toàn gian, trang trí các hình rồng phượng, tùng, cúc... Hai bên bệ thờ trong Tiền đường có tượng hai ông Phỗng đầu xoắn ốc, chân quỳ. Ngoài ra còn có một cỗ kiệu. Hậu cung có hương án đặt 5 cỗ long ngai với bài vị thờ.

Hiện nay, đình Nam Hương còn giữ được một số hiện vật có giá trị mang đậm đặc trưng nghệ thuật thế kỷ XVII, XVIII như: 19 đạo sắc phong của các triều vua Lê, Tây Sơn và Nguyễn, phong cho các vị Thượng đẳng thần; một bảng văn chạm kiểu chân quỳ dạ cá rất đẹp và quý hiếm, do một đôi lần cõng, 5 long ngai, 1 choé sứ và nhiều đồ thờ tự khác.

Đình Nam Hương đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử - văn hoá năm 1995./.

Theo Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 01