Giải mã 'lời nguyền' hát Dô

"Con hát tuổi hạn hai mươi/ Nếu qua độ ấy thì thôi hát hò/Bao giử đến hội hát Dô/ Thì còn phải kiếm gái tơ chưa chồng".

Аối với những chà ng trai cô gái ở Liệp Tuyết “ Quốc Oai, câu ngâm nga trên không có gì là  lạ lẫm. Hát Dô không chỉ cổ bởi giai điệu lời ca, bởi sự tích ra đời mà  còn có sự huyửn bí bởi lời hèm. Theo chị Nguyễn Thị Lan “ chủ tịch câu lạc bộ hát Dô ở Liệp Tuyết- thì nội dung của "lời hèm" là  hát Dô không được phép truyửn bá rộng rãi, nếu ai là m trái sẽ phải chịu những báo ứng hết sức nặng nử. Thêm và o đó, người dân trước đây còn nhiửu định kiến và  sợ hãi với cái danh con hát đửn Khánh Xuân. Аó cũng là  một trong những lí do khiến cho hát Dô có thời bị mai một ngay tại mảnh đất đã sinh ra nó.

Hát Dô tương truyửn là  do Аức thánh Cao Sơn, một trong bốn vị thánh linh thiêng nhất ở Việt Nam truyửn lại. Theo tương truyửn, một hôm, Thần đi qua vùng sông Tích (xã Liệp Tuyết ngà y nay) thấy ruộng đất phì nhiêu, Thần đã cho gọi dân là ng đến và  dạy cách là m ăn, chọn hạt lúa to là m giống đem gieo.  Аúng 36 năm sau, Thần mới quay trở lại thấy dân là ng đã đầy thóc lúa, không khí mọi nhà  vui tươi đầm ấm. Thần đã cho gọi trai gái ra và  dạy múa, dạy hát, mở hội tưng bừng mừng dân no ấm. Từ đó theo lệ cứ 36 năm người dân mới lại mở hội hát Dô một lần. Hội hát Dô cuối cùng được tổ chức năm 1929. Hội được mở tại đửn Khánh Xuân. Ngà y nay, ngôi đửn thiêng cùng với điệu hát vẫn được dân là ng coi trọng tử lòng biết ơn đến Аức Thánh.

Câu lạc bộ hát Dô xã Liệp Tuyết, Quốc Oai, Hà  Nội

Hát Dô có nét độc đáo và  trữ tình, là  thuộc thể loại hát tế thần, nhưng lời ca, diễn xướng được phát triển, không khô cứng và  bó hẹp trong một nội dung.  Những người tham gia hát Dô phải là  những nam thanh nữ tú. Аội hát bao gồm một nam giới (gọi là  ông cái) cùng với 25 nà ng. Khi hát Dô, các cô gái đửu cầm trong tay chiếc khăn mà u đử, cái túi nhử, cái quạt. Khăn và  túi thể hiện ngử túi nâng khăn. Hát đến đâu các bạn  nà ng tự múa minh họa đến đó theo nội dung của lời ca như hái hoa, hái đà o tiên, dệt cử­i, trẩy hội, khi gặp khách thì lấy quạt che mặt để nói chuyện thì thầm cùng nhau. Ở nội dung hát Bử bộ các động tác có phần sinh động hơn. Nhìn chung, các động tác múa của diễn xướng hát Dô khá đơn giản.

Song để học thuần thục vừa hát, vừa múa không phải ai cũng là m được. Công việc nà y cũng đòi hửi thời gian và  sự kiên trì của người hát. Thế nhưng khi đã hát rồi, ai cũng thấy say mê và  yêu thích. Có bạn trẻ đã thừa nhận rằng Giới trẻ như mình vốn chỉ thích nhạc trẻ, nhưng học hát Dô rồi cũng thấy những cái thú vị độc đáo riêng của nó. Có những đoạn hát rất hay và  có những cách thể hiện ý nhị, khéo léo. Mình thích nhất là  đoạn hát sử­a túi nâng khăn....

Nội dung của những bà i hát Dô cũng hết sức phong phú, đa dạng, đử cập đến cuộc sống muôn mà u, thiên nhiên, cuộc sống sinh hoạt của cộng đồng dân cư, những tâm tư tình cảm thường ngà y của con người. Lời hát thường nhẹ nhà ng, truyửn cảm, ngân nga và  khiến người nghe đã nghe một lần đửu thấy ấn tượng.

Tuy có nguồn gốc ở Liệp Tuyết “ Quốc Oai-  nhưng và o thời kử³ những năm 70 - 80, hát Dô hầu như đã bị quên lãng và  chỉ còn và i cụ hát được. Sau hội nghị Trung Ương 5 khóa 8 của Аảng, với chủ trương khôi phục lại những văn hóa đã bị mai một, Sở văn hóa Hà  Tây (cũ) đã kết hợp với  huyện Quốc Oai cử­ người đi tìm lại những câu hát xưa. Và  đây cũng chính là  thời điểm khởi nguồn để những lời ca câu hát Dô được sống lại. Quá trình đó không hử đơn giản, nhưng với tấm lòng say mê của người đời sau, sự tận tình truyửn dạy của người đi trước mà  những câu hát lại bắt đầu vang lên và  ngà y cà ng nhiửu người biết đến.

Аình Khánh Xuân - nơi diễn ra các buổi hát Dô

Chị Nguyễn Thị Lan - chủ tịch câu lạc bộ hát Dô tại Liệp Tuyết chính là  người đã đi khắp các xóm tìm gặp những cụ cao niên còn nhớ hát Dô để học hát “ múa và  ghi chép lại lời của từng điệu hát. Hiện nay, tại Liệp Tuyết đã thà nh lập được câu lạc bộ với 50 thà nh viên. Lời ca của hát Dô được ghi bằng văn bản nhưng là n điệu lại được truyửn miệng lại. Chị Lan cũng với các bạn hát còn đặt lời mới hát trên nửn giai điệu cổ. Những lời mới nà y được đặt theo những sự kiện của là ng xã như khi là ng đón danh hiệu là ng văn hóa, xã đón danh hiệu anh hùng... Nhử đó, những bà i hát Dô ngà y cà ng trở nên thân thuộc, gần gũi với người dân nơi đây và  đang trở thà nh một nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Cũng theo chị Lan Những người muốn học hát Dô phải có đạo đức và  lòng kiên trì. Cha truyửn con nối,  tôi đi học hát múa từ các cụ cao niên, rồi truyửn dạy lại cho các cháu. Sau nà y, các cháu sẽ tiếp tục truyửn dạy lại cho các thế hệ kế tiếp. 

Trải qua thời gian với những biến động thăng trầm của lịch sử­, biết bao hình thức văn hóa dân gian đã mai một và  dần mất đi. Hát Dô cũng nằm trong số đó nhưng nhử tình yêu đặc biệt của nhân dân Liệp Tuyết mà  câu hát từ xưa đến nay vẫn còn được ngân nga. Tuy có những hạn chế nhất định, nhưng không thể phủ nhận rằng hát Dô có vai trò quan trọng. Nó không chỉ giúp chúng ta nhìn rõ hơn cuộc sống lao động, cuộc sống tình cảm của cha ông trước kia mà  còn là  nét sinh hoạt văn hóa dân tộc là nh mạnh ngà y nay cho nhân dân Liệp Tuyết. Cũng chính bởi sự gần gũi với đời sống tình cảm và  lao động mà  câu hát đang ngà y được truyửn bá rộng rãi hơn. Аó cũng là  là  biện pháp nhằm khôi phục di sản văn hoá phi vật thể, bảo tồn và  lưu truyửn cho đời sau.