Giáo sư Trần Văn Khê và  những dấu ấn về Hà  Nội

- Lần đầu tiên giáo sư ra Hà  Nội là  bao giử và  cảm nhận của ông thế nà o?

- Аó là  năm 1938, khi tôi là  một cậu học trò của trường Trương Vĩnh Ký (TP Hồ Chí Minh). Nhử học giửi nên tôi được trường thưởng một chuyến tham quan đi khắp miửn đất nước. Ngà y đầu đặt chân ra Hà  Nội thấy ở đây khí hậu thật khác lạ. Người Hà  Nội ăn mặc thanh lịch. Con gái Hà  Nội cười duyên, mặt hoa da phấn chứ không ngăm đen mà u bánh ít như con gái miửn Nam.

Аặc biệt, Văn Miếu- Quốc Tử­ Giám đã để lại cho tôi nhiửu ấn tượng vử văn hóa dân tộc. Аến năm 1941, tôi được ra Hà  Nội học Аại học Y. Người miửn Bắc ăn mặc thay đổi theo mùa nhưng lúc đó nhà  tôi nghèo nên ngà y đi chỉ có thể mua hai bộ đồ mặc mùa hè, mùa thu thêm cái áo khoác mùa đông.  

Giáo sư Trần Văn Khê nghe nghệ sĩ Hải Phượng đà n tranh.

- Thưa giáo sư, có phải những năm tháng học tại Hà  Nội là  dấu ấn quan trọng trong việc truyửn bá nhạc dân tộc Việt Nam sau nà y?

- Tôi sinh ra trong gia đình 4 đời là m nhạc sĩ, từ nhử đã tiếp xúc với âm nhạc. Học y tại Hà  Nội, tôi tham gia hội cùng các nhạc sĩ: Lưu Hữu Phước, Huử³nh Văn Tiểng, Mai Văn Bộ. Lúc đó trong trường, người Pháp chỉ huy dà n nhạc sinh viên bị bệnh xin nghỉ nên tôi được cử­ là m chỉ huy. Năm 20 tuổi, tôi được đứng trên sân khấu Nhà  hát Lớn Hà  Nội chỉ huy dà n nhạc tiếng Pháp, để sau đó giới thiệu chương trình dân ca ba miửn. à thức giới thiệu nhạc dân tộc ra thế giới có trong tôi từ ngà y đó. Năm 1944, nhóm nhạc của tôi xin nghỉ 6 tháng để và o miửn Nam lập gánh hát. Sau 6 tháng trở lại Hà  Nội thì có phong trà o xếp bút nghiên vử Nam kháng chiến, tôi lại quay vử Nam cùng gánh nhạc đi khắp nơi giới thiệu nhạc kịch sinh viên. Аến khi tôi bị Pháp truy lùng phải chạy trốn. Sau đó tôi tìm cách qua Pháp để học tiếp.

- Hòa bình lập lại, năm 1976 lần đầu tiên trở vử nước mà  nơi đặt chân đầu tiên là  Hà  Nội, giáo sư cảm nhận ra sao?

- Lúc đầu tôi chỉ định ra nước ngoà i hai năm cho tình hình tạm lắng lại vử nước, nhưng biến cố cuộc đời buộc phải xa quê hương quá lâu. Khi đất nước thống nhất, UNESCO đử nghị sẽ tà i trợ để tôi trở vử quê hương ghi âm đĩa hát Việt Nam. Với nung nấu muốn quảng bá âm nhạc nước nhà  từ trước nên tôi đã đồng ý ngay. Tha hương thấm thoắt 30 năm, ngà y trở vử, tôi thực sự bất ngử trước một Hà  Nội hoà n toà n khác lạ, trước kia còn là  thuộc địa thì bây giử tất cả đửu là  người Việt Nam là m chủ. Ngà y trở vử, Thủ đô còn nghèo lắm bởi tất cả phải hy sinh cho cuộc kháng chiến. Аi xa khi đất nước trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và  Mử¹ ác liệt, ngà y trở vử, tôi như nghẹn lại khi tận mắt nhìn những vết tích chiến tranh với những hố bom, chiến hà o dọc đầy đường lộ...

- Giáo sư đã thực hiện đĩa hát để truyửn bá nhạc Việt Nam ra thế giới như thế nà o từ cuộc trở vử nà y?

- UNESCO tà i trợ cho tôi vử nước với điửu kiện ghi được cho họ một đĩa hát vử âm nhạc dân tộc Việt Nam. Trong thời gian hơn một tháng tại Hà  Nội, tôi là m việc với Hội Nhạc sĩ xin ghi đĩa âm nhạc. Thời đó cả Hà  Nội không có lấy một phòng ghi âm, tôi đã thể nghiệm ghi âm trong phòng của Hội Nhạc sĩ nhưng tạp âm rất nhiửu nên công việc tưởng chừng không thực hiện được. May mắn thay, Аà i Tiếng nói Việt Nam mời tôi nói chuyện ba buổi và  định trả thù lao bằng bức tranh sơn mà i. Tôi đã từ chối và  xin đổi bằng ba buổi được thu âm chương trình là m đĩa hát tại đà i và  họ đồng ý. Nhử vậy tôi đã hoà n thà nh được 3 đĩa hát vử ca trù, quan họ và  hát chèo. Các đĩa được dán nhãn hiệu UNESCO và  hơn 400 đĩa hát được gử­i cho các trường đại học, trung tâm văn hóa tại Mử¹. Từ đó mỗi năm, Trung tâm nghiên cứu khoa học Pháp đã tà i trợ cho tôi vử nước mỗi năm hai tháng. Trong mười mấy năm sau đó tôi đi khắp ba miửn Bắc - Trung - Nam để thực hiện nghiên cứu giới thiệu âm nhạc dân tộc.

- Là  một người có công lao truyửn bá âm nhạc truyửn thống Việt Nam khắp thế giới, giáo sư có điửu gì trăn trở trước thực trạng âm nhạc hiện nay?

- à‚m nhạc truyửn thống dần mai một, đó là  điửu đáng buồn! Vậy nên tôi mong muốn âm nhạc và o học đường nhiửu hơn, không phải để dạy con người Việt Nam thà nh nhà  nghiên cứu, thà nh nhạc sĩ mà  để học sinh, sinh viên biết được âm nhạc truyửn thống Việt Nam có cái gì, phải bảo tồn nó như thế nà o? Thế nên từ năm 2002 tôi vử nước định cư và  mang toà n bộ sách nghiên cứu hơn 50 năm để thực hiện ý nguyện nà y. Bây giử, tôi đã 93 tuổi, chỉ mong một điửu, khi mất đi thì ngôi nhà  của tôi sẽ trở thà nh thư viện để mọi người có thể tìm hiểu tà i liệu vử âm nhạc dân tộc. - Cảm ơn giáo sư, nhân Ngà y Nhà  giáo Việt Nam xin kính chúc ông khửe mạnh!

- Tôi sinh ra trong gia đình 4 đời là m nhạc sĩ, từ nhử đã tiếp xúc với âm nhạc. Học y tại Hà  Nội, tôi tham gia hội cùng các nhạc sĩ: Lưu Hữu Phước, Huử³nh Văn Tiểng, Mai Văn Bộ. Lúc đó trong trường, người Pháp chỉ huy dà n nhạc sinh viên bị bệnh xin nghỉ nên tôi được cử­ là m chỉ huy. Năm 20 tuổi, tôi được đứng trên sân khấu Nhà  hát Lớn Hà  Nội chỉ huy dà n nhạc tiếng Pháp, để sau đó giới thiệu chương trình dân ca ba miửn. à thức giới thiệu nhạc dân tộc ra thế giới có trong tôi từ ngà y đó. Năm 1944, nhóm nhạc của tôi xin nghỉ 6 tháng để và o miửn Nam lập gánh hát. Sau 6 tháng trở lại Hà  Nội thì có phong trà o xếp bút nghiên vử Nam kháng chiến, tôi lại quay vử Nam cùng gánh nhạc đi khắp nơi giới thiệu nhạc kịch sinh viên. Аến khi tôi bị Pháp truy lùng phải chạy trốn. Sau đó tôi tìm cách qua Pháp để học tiếp.

- Lúc đầu tôi chỉ định ra nước ngoà i hai năm cho tình hình tạm lắng lại vử nước, nhưng biến cố cuộc đời buộc phải xa quê hương quá lâu. Khi đất nước thống nhất, UNESCO đử nghị sẽ tà i trợ để tôi trở vử quê hương ghi âm đĩa hát Việt Nam. Với nung nấu muốn quảng bá âm nhạc nước nhà  từ trước nên tôi đã đồng ý ngay. Tha hương thấm thoắt 30 năm, ngà y trở vử, tôi thực sự bất ngử trước một Hà  Nội hoà n toà n khác lạ, trước kia còn là  thuộc địa thì bây giử tất cả đửu là  người Việt Nam là m chủ. Ngà y trở vử, Thủ đô còn nghèo lắm bởi tất cả phải hy sinh cho cuộc kháng chiến. Аi xa khi đất nước trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và  Mử¹ ác liệt, ngà y trở vử, tôi như nghẹn lại khi tận mắt nhìn những vết tích chiến tranh với những hố bom, chiến hà o dọc đầy đường lộ...

- UNESCO tà i trợ cho tôi vử nước với điửu kiện ghi được cho họ một đĩa hát vử âm nhạc dân tộc Việt Nam. Trong thời gian hơn một tháng tại Hà  Nội, tôi là m việc với Hội Nhạc sĩ xin ghi đĩa âm nhạc. Thời đó cả Hà  Nội không có lấy một phòng ghi âm, tôi đã thể nghiệm ghi âm trong phòng của Hội Nhạc sĩ nhưng tạp âm rất nhiửu nên công việc tưởng chừng không thực hiện được. May mắn thay, Аà i Tiếng nói Việt Nam mời tôi nói chuyện ba buổi và  định trả thù lao bằng bức tranh sơn mà i. Tôi đã từ chối và  xin đổi bằng ba buổi được thu âm chương trình là m đĩa hát tại đà i và  họ đồng ý. Nhử vậy tôi đã hoà n thà nh được 3 đĩa hát vử ca trù, quan họ và  hát chèo. Các đĩa được dán nhãn hiệu UNESCO và  hơn 400 đĩa hát được gử­i cho các trường đại học, trung tâm văn hóa tại Mử¹. Từ đó mỗi năm, Trung tâm nghiên cứu khoa học Pháp đã tà i trợ cho tôi vử nước mỗi năm hai tháng. Trong mười mấy năm sau đó tôi đi khắp ba miửn Bắc - Trung - Nam để thực hiện nghiên cứu giới thiệu âm nhạc dân tộc.

- à‚m nhạc truyửn thống dần mai một, đó là  điửu đáng buồn! Vậy nên tôi mong muốn âm nhạc và o học đường nhiửu hơn, không phải để dạy con người Việt Nam thà nh nhà  nghiên cứu, thà nh nhạc sĩ mà  để học sinh, sinh viên biết được âm nhạc truyửn thống Việt Nam có cái gì, phải bảo tồn nó như thế nà o?

 Thế nên từ năm 2002 tôi vử nước định cư và  mang toà n bộ sách nghiên cứu hơn 50 năm để thực hiện ý nguyện nà y. Bây giử, tôi đã 93 tuổi, chỉ mong một điửu, khi mất đi thì ngôi nhà  của tôi sẽ trở thà nh thư viện để mọi người có thể tìm hiểu tà i liệu vử âm nhạc dân tộc.