Giử­ hồn cho những làng quê

Thế mà  nay, cái cổng là ng thân yêu ấy bị biến mất vĩnh viễn để nhường cho một con đường rộng bụi mù mỗi lần có xe tải nà o đó đi qua.

Dấu ấn cổng là ng xưa

Cái cổng là ng thiêng lắm. Xưa, nhiửu là ng chung tiửn dựng cử­a gỗ, hoặc dựng cọc tre chắn ngay và  thay nhau canh gác để bảo vệ bình an cho bà  con mỗi khi có xảy ra biến động. Cổng là ng như con mắt của đời sống. Với vẻ trầm mặt ghi dấu ấn văn hóa một thời được xây dựng và  phương trưởng của vùng miửn theo thời gian.

Mỗi là ng xây cổng mỗi khác. Аến nay lại khác biệt rõ rà ng, bử thế hơn, lộng lẫy và  rạng rỡ hơn, chứ chẳng còn vương vấn hình ảnh xưa như những bử thà nh dà y dặn rêu phong. Cổng là ng xưa là  nơi quan sát, mang dáng vóc của một vọng gác. Các cụ nói nhiửu khi giặc đến cà n là  phải đánh trống, đánh kẻng báo động treo sẵn ở cổng là ng. Nhiửu trận đánh chặn cướp hoặc giặc giã đã xảy ra quyết liệt ở cổng là ng. Аó là  pháo đà i, lô cốt và  cử­a tử­ của mỗi là ng khi cần phải bảo vệ sự sống là m ăn sản xuất của bà  con lối xóm...

Cổng là ng Аường Lâm - dấu ấn cổng là ng xưa

Аã từng có lần, Nhà  văn hóa Hà  Đông trưng bà y 84 bức ảnh Cổng là ng để minh chứng cho nét đẹp cổ kính rêu phong, đặc trưng văn hóa đồng bằng Bắc bộ còn sót lại với bao ký ức sâu lắng trong lòng người. Những cổng xưa ấy, nhắc nhở vử lịch sử­ và  truyửn thống đang bị phai mử dần trong đời sống hiện đại. Còn đâu nữa cái hình bóng xa xôi của cái là ng Sủi (Gia Lâm “ Hà  Nội) với những chữ Trung “ Nghĩa “ Lý do triửu vua Lê phong tặng để đánh dấu một áng sử­ hà o hùng của một thời và ng son.

Аua chen những cổng chà o thay cho cổng là ng

Bây giử, có nhiửu nơi đua nhau xây những cổng chà o ở ngay đầu thôn, đầu xã. Có những cổng chà o to đến mức khó tưởng tượng nổi như ở một là ng thuộc huyện Аan Phượng (Hà  Tây). Vì ở ngay sát chân đê, nên cái cổng là ng xây mới nà y cà ng thêm chướng mắt. Vốn liếng để dựng nó tôi tin rằng thừa thãi để tập trung xây một cái cổng là ng thực sự với cấu trúc văn hóa mang âm hưởng Folklo êm đửm.

Аến xã Bắc Biên (Gia Lâm “ Hà  Nội) nhiửu người chưng hử­ng vì cái cổng chà o rỗng rễng, ngơ ngác trước con đường là ng nhử bé. Аúng không thể gọi là  cổng là ng được. Lẽ ra cổng là ng xưa còn có cả cánh cử­a, có thể bằng gỗ, bằng tre và  thường trổ vử hướng Аông Nam, gió mát và  nơi chà o đón mặt trời mọc. Cánh cử­a ấy mở ra mỗi sớm để đón và o là ng những phúc lộc và  những niửm vui ùa đến. Nhưng với những cái cổng chà o thô kệch như ở đây thì còn đâu vẻ văn hóa tâm linh đã ghi sâu và o xương tủy và  tâm hồn người nông dân quê kiểng.

Cổng là ng đang dần bị thay thế bằng cổng chà o (ảnh minh họa)

Có người cho rằng trong các là ng quê ta đã mọc lên nhiửu nhà  cao tầng và  dường như mất đi hình ảnh bử tre, giếng nước. Hơn nữa đời sống kinh tế đã phát triển mạnh mẽ, cái cổng là ng nhử bé ngà y xưa ấy, đã bít kín lối đi của những chiếc xe máy, ô tô. Và  họ thấy chẳng cần nó nữa, cái cổng là ng ấy, thậm chí cả cái cổng chà o đầy tốn kém kia cũng nên vứt bử. Quả thật là  nhiửu là ng họ đòi thực hiện đúng như thế không có cổng là ng, không cả cổng chà o và  thay và o đó là  một con đường trống trải bụi mù mỗi khi có là n xe qua lại.

Аến nỗi có là ng còn thay cổng là ng, cổng chà o bằng chiếc barie để thu tiửn khách qua đường. Nhất là  và o các ngà y lễ hội thì cây tre chắn ngang là  một thái độ rất thị trường thay cho một sự rung rinh của hà ng rễ cây rủ xuống cổng là ng xưa cũ.

Giử đây, thật hiếm có những là ng có hai cổng như xưa, cổng trước, cổng sau của là ng. Аầu là ng, cuối là ng không còn trật tự và  những quy ước rạch ròi như xưa. Cổng tiửn để đón những niửm vui sinh sôi trong lao động và  hạnh phúc còn cổng hậu là  tiễn đưa những vướng bận buồn rầu của người đời. Tất nhiên cũng có nhiửu là ng còn giữ được những cổng là ng đẹp như Ninh Hiệp, Аông Ngạc, Là ng Sủi (Hà  Nội), Аường Lâm (Hà  Tây), Thổ Hà  (Bắc Ninh)... Nhưng đó cũng là  những hình ảnh hiếm hoi còn đọng lại trong tâm trí du khách.

Dường như nhiửu cổng là ng đã bị chôn vùi và o dĩ vãng. Tất nhiên, đây đó nhiửu là ng, nhiửu xã cũng đã xây những cổng là ng mới. Có là ng, có thôn xây cổng to lắm nhưng nhiửu là ng thì mất hẳn. Mỗi lần đi qua những cổng là ng mới xây mà  thấy nhớ, thấy buồn cho cái là ng tôi. Họ xin được tà i trợ nhưng để tập trung xây trụ sở ủy ban thật sang trọng, thật bử thế để khoe với thiên hạ và  đã quên bẵng đi rằng bao đời nay cái cổng là ng mới là  cử­a ngõ tinh thần đời sống cây lúa, là  nhịp đập của thời gian và  là  cái hồn cốt của lũy tre, mái ngói, hà ng cau. Chẳng còn phân biệt đâu là  đầu là ng cuối là ng nữa. Thấy thương cho những lũy tre, thấy buồn cho những câu hát và  thấy tủi cho những lá cử ngà y hội, ngà y lễ, vì thiếu vắng những cổng là ng để là m điểm tựa cho dấu tích đời sống.

Cần xây những cổng là ng mới mang nét đẹp xưa

Аừng đổ cho cơ chế thị trường và  tốc độ đô thị hóa nông thôn mà  bử đi những cổng là ng quen thuộc. Cố giáo sư Từ Chi qua không gian văn hóa là ng, thì cho rằng cổng là ng có vị trí quan trọng trong đời sống thực và  đời sống tâm linh của con người. à”ng nói thế bởi lẽ, dù có đô thị hóa đến đâu, là ng vẫn là  là ng, không thể là  phố, nghĩa là  các ngôi nhà  cao tầng hay biệt thự vẫn ở trong phạm vi của là ng thì chúng cà ng trở nên dấu ấn thẩm mử¹ cao hơn nếu thông qua một cổng là ng đậm sắc thái cổ phong với những đường cong của mái cổng và  những hoa văn xứng đáng đúng tầm của là ng văn hóa. Rất nhiửu là ng hiện nay được công nhận danh hiệu Là ng Văn hóa, nhưng các địa chỉ nà y lại bử qua nét văn hóa cổng là ng mà  chỉ xây một cổng chà o đơn giản với cái bảng viết và i chữ để cho có mà  thôi. Ấy là  chưa nói, có cổng là ng còn vi phạm hà nh lang giới hạn đê của Nhà  nước. Аiửu đó thật đáng tiếc!

Cần xây những cổng là ng mới mang nét đẹp xưa (ảnh minh họa)

Xưa, nhiửu nơi cũng đã xây cổng là ng khá to nhưng vẫn giữ được những hình ảnh cổ kính qua đường nét kiến trúc đặc sắc không kém phần thẩm mử¹ và  bử thế tạo nên một ấn tượng lâu dà i. Lẽ dĩ nhiên giử đây để xây những cổng là ng cho phù hợp với hệ thống giao thông mới và  những phương tiện giao thông mới, mỗi là ng cần có những bản thiết kế phù hợp với địa phương mình. Аồng thời mỗi nơi cũng nên biến cổng là ng của mình thà nh một địa chỉ văn hóa kiến trúc hiện đại nhưng vẫn giữ được không gian văn hóa là ng với mái vòm và  chất liệu toát lên ngôn ngữ dân gian mang dấu ấn của địa phương. Có thể thấy, một số nơi xây cổng là ng mới đạt được những yếu tố nà y, nhưng một số là ng lại xây tựa như cổng chùa là m nhiửu người ngỡ ngà ng.

Lại nhớ hồi nà o, Chủ tịch tập đoà n Microsoft Bill Gates đến xóm  Tư, thôn Dương Sơn, xã  Tam Sơn (Từ Sơn “ Bắc Ninh) để thăm và  khơi dậy dự án cung cấp máy tính giá rẻ đã phải ngạc nhiên với cổng là ng cổ ở đây và  cuộc họp báo đã diễn ra ở ngay cổng là ng. Vậy đấy, dấu ấn cổng là ng đã được ghi thêm những nét đẹp của cuộc sống mới và  chúng trở nên có ý nghĩa biết bao, đúng như xưa các cụ nói: Cổng là ng là  lời chà o là  nơi đón những điửu hay lẽ phải như cơn gió mát trà n và o thôn xóm.

Những chuyện cổ tích sẽ lại trở vử

Nhiửu tỉnh ở đồng bằng và  trung du Bắc Bộ đã sao nhãng gìn giữ, tu bổ, hoặc xây lại cái cổng là ng. Аó là  một sự mất mát to lớn. Аơn cử­ như Hà  Nội  giử đây có tới 1500 là ng chứ không phải chỉ có 84 cái cổng là ng cổ trong triển lãm ảnh đã được trưng bà y. Vậy để xây những cổng là ng khác nhau, ngoà i những là ng còn giữ được cổng là ng đẹp như Аường Lâm (Sơn Tây) thì cần phải có những ý tưởng kiến trúc mang nét đặc thù của từng địa phương. Xem ra chúng, những cổng là ng, là  một thế giới văn hóa và  kiến trúc hết sức độc đáo mà  đòi hửi tất cả sự đóng góp của từng người dẫn đến các nhà  chức trách địa phương.

Bên cạnh cây đa, giếng nước, đình chùa, cổng là ng bao giử cũng có dấu ấn nổi bật như một lời chà o thà nh thật nhất của từng người với sự đổi thay của vạn vật, và  là  tình cảm hồ hởi của dân là ng với du khách đến thăm. Và  bao giử cũng vậy, khi đến là ng bao giử mọi người cũng dừng chân tại cổng là ng và  trầm trồ với những nét đẹp bí ẩn và  đầy hấp dẫn của mỗi miửn quê. Và  họ yêu nơi đây bắt đầu từ những câu chuyện cổ được lưu giữ bao đời nay. Và  khi cánh cổng được mở ra, những tiếng cót két của những thớ gỗ ấm áp vang lên, họ lắng nghe những dư âm mơ mà ng cùng tiếng rì rà o của lũy tre và  tiếng chim ríu rít đón chà o.