Hà  Nội một thời... phố ta, phố Tây

Một biệt thự kiểu Pháp tại Hà  Nội

Trong cuốn Chuyện cũ Hà  Nội, nhà  văn Tô Hoà i đã viết:

Phố phường thời Tây chia từng khu khác nhau. Không có bảng chỉ dẫn, không tường chắn, không ai ngăn cấm nhưng người đi đường phải tự hiểu thế mà  liệu bước.

Người như tôi lúc ấy, những thanh niên chân xử đôi guốc mộc, áo dà i thâm, bước thất thểu, qua cử­a nhà  sang trọng hay nhớn nhác nhòm ngó. Thế nà o cũng có đội xếp dõi mắt xem có phải kẻ gian chú chích không. Chẳng ai vạ gì mà  lai vãng các phố Tây!

Sự hình thà nh phố Tây

Khi người Pháp mới đến và o năm 1883, ngoà i khu Nhượng địa phía bử sông đã được triửu đình Huế cắt cho Pháp sau cuộc đánh chiếm thà nh Hà  Nội lần thứ nhất năm 1873, thì người Pháp còn đến ở xen và o khu dân cư của người Việt, tức khu vực 36 phố phường của Hà  thà nh xưa.

Nơi người Pháp tụ tập đông nhất là  phố Hà ng Chiếu, đi qua cử­a ô Quan Chưởng, mà  Pháp gọi là  Cổng Jean Dupuis, vì tiện đường từ bử sông lên. Ở đây lúc đầu Pháp đã đặt sở Аoan (thuế vụ), nhưng sau đó lại chuyển vử gần khu Nhượng địa trên đường bử sông (vị trí Bảo tà ng Cách mạng ngà y nay).

Nên nhớ thời đó đường đến Hà  Nội chủ yếu của người Pháp là  từ Hải Phòng lên theo đường sông Hồng, là  cầu nối duy nhất với Sà i Gòn và  chính quốc. Dần dần họ ở lan sang phố Hà ng Gà , thậm chí còn đặt lửµ sở của Công sứ Pháp ở phố Hà ng Gai (nay là  ngôi nhà  số 80, trước đây từng là  nhà  in Lê Văn Phúc, nay là  Công ty Sản xuất và  Xuất nhập khẩu thủ công mử¹ nghệ).

Nhưng việc cư trú xen kẽ với dân bản xứ có nhiửu điửu bất tiện đối với người Pháp vì nhiửu lý do, nhưng trước hết là  do nhà  người Việt thời bấy giử phần lớn là  nhà  tranh vách đất, hay xảy ra hửa hoạn, như đám cháy ở phố Hà ng Аồng tháng 9/1885 đã thiêu rụi hơn 200 ngôi nhà  và  một số kho tà ng của người Pháp. Ngà y 4/1/1888, hơn một trăm gian nhà  lá bị thiêu trụi tại phố Nhà  Chung và  phố Hà ng Bông, ông Tổng đốc Hà  Nội cùng gia đình chỉ nhử may mắn mới thoát nạn; ngà y 25/2 năm đó đến lượt phố Hà ng Tre cháy, các tòa nhà  của Nha Giao thông công chính bị thiêu hủy hoà n toà n, một người Pháp bị thiệt mạng.

Do vậy mà  người Pháp đã giải tửa khu vực quanh Hồ Gươm để xây dựng những công sở đầu tiên của Hà  Nội và  mở phố xá là m ăn cho người Pháp như các tiệm cà  phê, khách sạn, cử­a hà ng, hiệu thuốc... Cho đến năm 1889, ba phần tư dân số Hà  Nội vẫn cư trú trong khu vực các phố cổ, trong đó qui tập hơn một nử­a số 7.292 ngôi nhà  bằng gạch hay tranh tre đã được thống kê.

Còn người Pháp sau khi mở con đường nối khu Nhượng địa (Phạm Ngũ Lão ngà y nay) với thà nh cổ qua phố Trà ng Tiửn, Hà ng Khay, Trường Thi, rẽ sang phố Nhà  Chung rồi đi tiếp qua các phố cũ của người Việt để và o thà nh từ Cử­a Аông, thì đã hình thà nh nên trục đường đầu tiên của thà nh phố.

Từ năm 1888, người Pháp bắt đầu san lấp các ao hồ đầm lầy ở khu vực phía Nam trục đường chính đó để mở những con đường mới. Аấy là  những đại lộ rộng lớn, có cây trồng dọc hai bên đường che bóng mát, chạy theo ô bà n cử.

Chạy song song là  các đại lộ mang tên Pháp như Rollandes (nay là  phố Hai Bà  Trưng), Carreau (Lý Thường Kiệt), Gambetta (Trần Hưng Аạo), giao thẳng góc với các đường Аồng Khánh (Hà ng Bà i), Gia Long (Bà  Triệu, trước gọi là  phố Hà ng Giò) và  Jauréguiberry (Quang Trung). Аó là  khu vực mà  người Việt gọi là  phố Tây, đối lập với khu buôn bán cũ gọi là  phố ta.

Tiếp đấy nhiửu con đường khác tiếp tục được mở ra bên ngoà i khu vực đó. Năm 1897 chỉ có 46 km, sang năm 1905 lên đến 81 km, và  đến 1939 đã có 144 km. Khu Nhượng địa bây giử không còn là  khu vực riêng biệt nữa, mà  đã hòa nhập và o thà nh phố nói chung, mặc dầu ở đấy vẫn còn một nghĩa trang của người Pháp (sau chuyển vử cuối Phố Huế, trong khu tập thể Nguyễn Công Trứ ngà y nay) và  bệnh viện de Lanessan tức nhà  thương Аồn Thủy (nay là  Viện quân y 108 và  Bệnh viện Hữu Nghị).

Phố Trà ng Tiửn xưa - Ảnh tư liệu

Những công trình đầu tiên

Bốn tòa nhà  công đầu tiên của người Pháp được xây năm 1887 gần bử Hồ Gươm, quanh vườn hoa Paul Bert, tục gọi là  vườn hoa Nhà  kèn, vì giữa vườn có một nhà  bát giác hà ng tuần đội kèn của nhà  binh thường ra trình diễn. Аó là  nhà  Kho bạc, tòa Thị chính, nhà  Dây thép (bưu điện) và  dinh Thống sứ Bắc Kử³. Аấy là  công trình của kiến trúc sư Auguste-Henri Vildieu, nguyên sinh viên Trường Mử¹ thuật Paris, phụ trách xây dựng dân sự từ giữa 1894 và  1907. à”ng còn là  người vẽ kiểu cho những công sở lớn theo phong cách tân cổ điển của thà nh phố như nha Cảnh sát (Công an Hà  Nội ngà y nay), Câu lạc bộ sĩ quan, nha Giao thông công chính (sau là  Bộ Thủy lợi) và  dinh Toà n quyửn (1906).

Nhìn chung những tòa nhà  công lúc đầu đửu phửng theo hình mẫu của các công sở cùng chức năng của nửn hà nh chính Pháp ở chính quốc. Chúng giống như hà ng trăm nhà  ga, nhà  bưu điện hay tòa thị chính rải rác trên đất Pháp, khiến nhiửu người Pháp đến nay vẫn còn ngạc nhiên khi nhìn thấy lại ở đây những người bà  con của nước mình.

Аầu thế kỷ 20, sau khi thà nh Hà  Nội bị phá, khu đất phía Tây thà nh được chia ra để bán cho những người Pháp già u có, khiến ở đây mọc thêm một khu phố Tây mới, nhiửu biệt thự mọc lên phản ánh trà o lưu kiến trúc đang thịnh hà nh ở Paris lúc bấy giử. Аó là  những đường cong của phong cách Tân Nghệ thuật, sự đăng đối của Nghệ thuật Trang trí, sự chỉn chu của Phong trà o Hiện đại hay cái lạnh lùng của trường phái Chức năng.

Nhiửu kiến trúc bốc đồng đầu thế kỷ 20 đã xuất hiện, như biệt thự Schneider bên bử Hồ Tây. Trong khi đó thì những biệt thự khác lại phản ánh phong cách địa phương của các miửn trên đất Pháp: kiến trúc Corse, Nice hay Marseille, mái ngói Bordeaux hay đá đen Angers, mái nhọn miửn Bắc Pháp hay mái bằng kiểu Аịa Trung Hải, biệt thự Alsace với đồ gỗ, vọng lâu vùng Provence...

Bên cạnh đó cũng phải kể đến Phủ toà n quyửn Аông Dương, được xây dựng xa trung tâm, vử phía Tây thà nh Hà  Nội, giữa khu đồng ruộng mà  sau nà y sẽ trở thà nh vườn Bách Thảo. Аó là  một tòa nhà  lớn so với cảnh quan xung quanh, nhưng còn thiếu hai cánh, không phải vì quá nặng đối với kiến trúc, mà  là  quá nặng đối với ngân sách lúc bấy giử. Cho nên ngà y nay, khi nhìn và o công trình nà y người ta vẫn thấy như thiếu thiếu một cái gì đó.

Nhưng đồ sộ nhất trong những kiến trúc Pháp, phải nói đến Nhà  hát thà nh phố, đứng sừng sững đầu đường Trà ng Tiửn, được coi như là  Champs-à‰lysées của thà nh phố thuộc địa, với những bậc thang bằng đá, lớn hơn nhiửu nhà  hát của các thà nh phố lớn nước Pháp. Phửng theo mẫu của Opéra Garnier ở Paris, được hoà n thà nh năm 1911 sau hơn mười năm xây dựng, đến nay vẫn là  nhà  hát đẹp nhất của nước ta, mà  những nhà  hát của Sà i Gòn hay Hải Phòng cũng do người Pháp dựng nên, không thể sánh được.

Phố Phan Аình Phùng

Hà i hòa hai phong cách à‚u à

Sự áp đặt của phong cách Pháp kéo dà i cho đến những năm 1920. Аến lúc nà y, dưới ảnh hưởng của kiến trúc sư Ernest Hébrard, người đầu tiên được Giải thưởng Lớn Rome năm 1904, nhà  cầm quyửn Pháp đã chấp nhận một phong cách Аông Dương với những ngôi nhà  có nhiửu mái lồng và o nhau và  đầu nóc cong lên, với rất nhiửu cử­a và  hà ng cột thon thả, những ôvăng lợp ngói hình bán nguyệt, xen kẽ giữa đá và  gỗ.

Аó là  sự tìm tòi kết hợp giữa hai phong cách à và  à‚u, tạo nên những kiến trúc độc đáo mà  ngà y nay ta còn thấy ở trường Аại học Аông Dương, 1927 (nay là  Đại học Dược), bảo tà ng Viện Viễn Аông Bác cổ, 1931 (nay là  Bảo tà ng Lịch sử­), Nha Tà i chính Аông Dương,1931 (nay là  Bộ Ngoại giao).

Là n sóng kiến trúc đó được thay thế khi trường Mử¹ thuật Аông Dương ra đời năm 1927, với một phân ban kiến trúc, đã đà o tạo nên gần một trăm kiến trúc sư người Việt. Trong khi những tòa nhà  công thường dà nh cho các kiến trúc sư Pháp, thì kiến trúc sư Việt lại vẽ kiểu cho những ngôi nhà  tư của giới thượng lưu bản xứ. Một số đã tạo nên sự kết hợp hà i hòa hơn giữa hai phong cách à‚u à, phù hợp với khiếu thẩm mử¹ và  điửu kiện khí hậu của địa phương. Ta có thể thấy những ngôi nhà  đó náu mình một cách kín đáo trên các con đường nhử giữa phố Huế và  đường Bà  Triệu, đem lại cho thà nh phố một dáng vẻ độc đáo.

Dù theo phong cách nà o, chỉ trong một khoảng thời gian ngắn ngủi, các kiến trúc sư của Hà  Nội đã xây nên gần hai trăm biệt thự. Аó không phải là  một con số nhử. Có lẽ vì vậy, mà  đến nay các ngôi nhà  thuộc địa đó vẫn được dư luận thừa nhận là  đẹp, và  những kiến trúc đó được coi là  di sản của thà nh phố.

Ngà y nay người Hà  Nội không còn có khái niệm gì vử cái gọi là  phố ta, phố Tây thuở trước. Tất cả đửu thuộc vử một thà nh phố của người Việt. Có khác chăng là  chúng ta đang đứng trước một Hà  Nội cũ, khác với một Hà  Nội của thời kử³ mở rộng, với những khu chung cư và  nhà  cao tầng đang mọc lên trên khắp vùng ngoại vi. Аặc trưng của Hà  Nội cũ là  gì? Аó sẽ là  chủ đử mà  chúng tôi sẽ quay lại sau.