Hội Sân khấu Hà Nội tìm giải pháp cho kịch bản đề tài đương đại

Sân khấu vẫn “chậm nhịp” với đời sống

Phát biểu đề dẫn hội thảo, NSND Bùi Thanh Trầm - nguyên Chủ tịch Hội Sân khấu Hà Nội nhấn mạnh: “Sân khấu hiện nay vẫn “chìm đắm” trong quá khứ dù cuộc sống hiện thực đang thay đổi từng ngày. Dẫu đề tài lịch sử, dã sử, dân gian, huyền thoại là mảng nội dung quan trọng nhưng cũng không thể bỏ qua nhịp đập đương đại, bởi khán giả vẫn cần đến những vở diễn phản ánh trực tiếp cuộc sống của chính họ trên sân khấu”.

Theo thống kê, trong tổng số 109 vở diễn tham dự 5 cuộc liên hoan nghệ thuật chuyên nghiệp diễn ra trong năm 2024 chỉ có khoảng hơn 10% tác phẩm đề cập đến đời sống xã hội và con người đương đại. Hầu hết các kịch bản vẫn tập trung vào lịch sử, danh nhân hoặc câu chuyện dân gian, trong khi những vấn đề nóng bỏng như môi trường, đô thị hóa, khởi nghiệp, công bằng xã hội… chưa được khai thác tương xứng.

Lý giải vì sao sân khấu vẫn thiếu vắng các kịch bản đề tài đương đại, nhiều ý kiến cho rằng đây không phải là thiếu chất liệu mà là do các nhà viết kịch “chưa dám bước ra khỏi vùng an toàn”. Theo TS. Cao Ngọc, việc các tác giả lảng tránh đề tài hiện đại là do thiếu sự dấn thân vào đời sống thực tế, chưa nắm bắt được đời sống đương thời. Trong khi đó, kịch bản hay đòi hỏi phải chạm tới những mâu thuẫn chủ yếu của cuộc sống hiện nay.

Nhà báo Thuý Hiền cho rằng chính cơ chế đặt hàng nghiêng về đề tài lịch sử, cách mạng đã khiến tác giả và nhà hát “dè dặt” với đề tài đương đại. Kịch bản đương đại phản ánh trực diện đời sống nên chứa đựng nhiều yếu tố khó đoán định. Trong khi đó, kịch bản lịch sử thường dễ duyệt, ít rủi ro, trở thành lựa chọn an toàn.

Bên cạnh đó, sự hụt hẫng về lực lượng sáng tác trẻ cũng là nguyên nhân đáng kể khiến kịch bản khấu đương đại chưa nhiều. Nhiều cây bút trẻ chọn điện ảnh, truyền hình, mạng xã hội thay vì sân khấu vốn đòi hỏi lao động sáng tạo dài hơi, gắn bó thực tế.

Đề cập tới vai trò trung tâm của “con người đương đại” trong kịch bản sân khấu. NSƯT Nghiêm Nhan cho rằng con người đương đại là linh hồn của sân khấu; đề tài đương đại là đất sống cho nhân vật ấy. Hai yếu tố này không thể tách rời. Nếu chỉ có đề tài mà không có nhân vật mang chiều sâu nội tâm, kịch sẽ khô cứng; ngược lại, nếu chỉ có nhân vật mà không đặt trong bối cảnh xã hội cụ thể, sân khấu sẽ mất tính thời đại”.

Để sân khấu trở thành tấm gương phản chiếu xã hội đương đại

Tại hội thảo, nhiều ý kiến, tham luận cũng đã đề xuất các giải pháp nhằm đưa sân khấu trở về đúng vai trò là tấm gương phản chiếu xã hội, trong đó nhấn mạnh trách nhiệm dấn thân của người viết kịch, xây dựng cơ chế đặt hàng cho đề tài đương đại, tổ chức các trại sáng tác, tạo diễn đàn phản biện mở, tăng cường sự gắn kết giữa tác giả - nhà hát - khán giả, đồng thời khuyến khích đội ngũ trẻ nhập cuộc.

Tác giả, đạo diễn Trịnh Quang Khanh đề xuất: “Hội Sân khấu Hà Nội nên làm “bà đỡ” để các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp của Thành phố thực hiện đặt hàng với các tác giả đang sung sức để có những kịch bản đề tài đương đại, tạo nên những vở diễn hay phục vụ nhân dân”.

Nhà báo Thuý Hiền nhấn mạnh thêm: “Khi có đặt hàng rõ ràng, tác giả mới có điều kiện dấn thân, nhà hát mới mạnh dạn dựng". Bởi thế không thể chỉ trông chờ vào nhiệt huyết cá nhân mà cần cơ chế khuyến khích cụ thể, thiết thực.

Nhiều tham luận cũng khẳng định sức mạnh của sân khấu chính là tính trực tiếp, cảm xúc thật, chiều sâu tư tưởng, điều mà các loại hình giải trí khác khó thay thế. NSƯT Nghiêm Nhan khẳng định: “Sân khấu chỉ sống khi nó nói được điều xã hội đang nghĩ nhưng bằng một ngôn ngữ chỉ sân khấu mới nói được”.

Tác giả Nguyễn Thị Vân Kim cho rằng cốt lõi của việc xây dựng kịch bản sân khấu đề tài đương đại đó là phát hiện, tìm tòi, xây dựng các nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình. “Nhân vật trung tâm của sân khấu hôm nay không chỉ còn là con người có tầm vóc lớn hơn, đẹp hơn con người bình thường, hay phải là con người mang tầm vóc thời đại… mà chính là những con người bình thường với ưu và nhược điểm nhưng có mối quan tâm, đồng cảm, đấu tranh để bảo vệ lẽ phải góp phần tạo ra giá trị vật chất tinh thần cho xã hội đương đại”, tác giả Nguyễn Thị Vân Kim khẳng định.

Nhiều tham luận cũng đề xuất nên đẩy mạnh khai thác xây dựng kịch bản về hình tượng doanh nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa, một mảng đề tài giàu chất liệu, phản ánh rõ nét những xung đột giữa lý tưởng và lợi nhuận, danh vọng và lương tâm. Đây cũng là mảng hiện thực rất gần gũi với khán giả thành thị, đặc biệt là tầng lớp trẻ, có thể giúp sân khấu mở rộng đối tượng tiếp cận và tăng sức hút.

Một số ý kiến cũng đề nghị tổ chức thường xuyên các chuyến đi thực tế, khảo sát các vùng nông thôn, khu công nghiệp, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất để tác giả có thêm chất liệu sáng tác, khắc phục tình trạng “xa rời hiện thực”.

“Khán giả của xã hội đương đại đã quá quen với những cái cũ kỹ, nhàm chán. Họ khao khát một sự đổi thay, những câu chuyện phản ánh chính họ. Nếu sân khấu không bắt kịp, nó sẽ tự đánh mất vai trò của mình”, tác giả Phạm Ngọc Dương bày tỏ.

Có thể nói, “xây dựng kịch bản sân khấu đề tài đương đại” không chỉ là câu chuyện nghề của người viết kịch mà còn là yêu cầu sống còn để sân khấu giữ vị thế trong đời sống tinh thần xã hội. Khi sân khấu nói được tiếng nói của đời sống hôm nay, nó sẽ tìm lại được vị thế trong lòng công chúng và khơi mở những khả năng sáng tạo mới./.