Khơi dậy giá trị di sản bị lãng quên từ quán Đạo giáo

Dựa trên nhiều năm nghiên cứu và khảo sát thực địa tại vùng xứ Đoài – nay là khu vực phía tây Hà Nội, TS. Nguyễn Thế Hùng đã dựng lại diện mạo tương đối toàn diện của hệ thống quán Đạo giáo qua các công trình như Linh Tiên, Hội Linh, Hưng Thánh, Lâm Dương... Đây không chỉ là nơi thờ phụng các vị thần như Tam Thanh, Ngọc Hoàng, Huyền Thiên Trấn Vũ mà còn là nơi thể hiện sự kết tinh, hòa quyện giữa Đạo giáo với tín ngưỡng dân gian Việt Nam và các tôn giáo lớn khác như Nho giáo, Phật giáo. Không chỉ dừng ở khảo tả, liệt kê, tác giả còn phân tích kiến trúc, tượng pháp, nghi lễ, tư tưởng… để cho thấy đây là thiết chế tôn giáo độc lập, mang phong cách riêng, không thể đồng nhất với chùa hay đền.

Một trong những phát hiện đáng chú ý trong cuốn sách là sự biến đổi trong kiến trúc quán Đạo theo thời gian: từ hình chữ Tam (biểu hiện của tam giới: Thiên – Địa – Nhân) ở thế kỷ XVI sang hình chữ Công ở thế kỷ XVII, thể hiện tính liên kết và hướng nội. Ngoài ra, hệ thống Hậu đường, Gác chuông, cách bài trí tượng thờ, nghi lễ phụng tự được đề cập trong cuốn sách cũng làm nổi bật đặc điểm của kiến trúc quán Đạo giáo.

Không dừng ở kiến trúc, hệ thống tượng pháp trong quán Đạo giáo còn phản ánh sự phong phú và đa tầng của niềm tin cũng như nghệ thuật dân gian Việt. Tác giả phân loại tượng thờ thành bốn nhóm: từ các pho tượng phổ biến như Tam Thanh, Ngọc Hoàng, Bắc Đẩu, Nam Tào; đến những tượng chỉ có ở một số quán như Tây Vương Mẫu, Đông Nhạc Đại Đế, và nhóm tượng giao thoa với Phật giáo. Những phân tích này cho thấy quán Đạo giáo là không gian tiêu biểu cho quá trình bản địa hóa Đạo giáo, thể hiện rõ sự tiếp biến văn hóa và sáng tạo tín ngưỡng của người Việt.

Đáng chú ý, cuốn sách còn mở rộng khảo cứu sang bình diện tư tưởng, khi đặt vai trò của Đạo giáo trong tiến trình lịch sử Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn thế kỷ XVI–XVII. Đây là thời kỳ khủng hoảng về chính trị và tư tưởng, khi Nho giáo dần mất tính chính danh trong triều chính và xã hội. Trong bối cảnh ấy, giới trí thức, quan lại – những người từng được đào tạo trong hệ Nho học bắt đầu tìm đến Đạo giáo như một chốn nương náu tinh thần. Tác giả viết: “Dường như họ đã tìm được trong thế giới ấy sự an yên, siêu thoát giữa những vòng chuyển xoay vô định của xã hội”.

Một trong những thông điệp mạnh mẽ mà cuốn sách đưa ra là cảnh báo về sự mai một của các quán Đạo giáo trong tiến trình hiện đại hóa, đô thị hóa và biến đổi xã hội. Nhiều quán bị phá bỏ, cải biến sai lệch hoặc đồng hóa với chùa, đền do sự thiếu hiểu biết từ phía cộng đồng cũng như chính quyền địa phương. Tác giả gọi đó là “lỗ hổng nhận thức” – một yếu tố đáng báo động trong công tác quản lý và bảo tồn di tích hiện nay.

Không chỉ phục dựng giá trị lịch sử, tín ngưỡng của các quán Đạo giáo, cuốn sách còn đưa ra các phân tích thuyết phục để khẳng định: đây là loại hình di tích cần được nhìn nhận đúng như một bộ phận thiết yếu trong hệ sinh thái văn hóa – tôn giáo Việt Nam. Việc bảo tồn quán Đạo giáo không nên chỉ dừng lại ở hình thức kiến trúc mà phải gắn với phục dựng đúng nghi lễ, hiểu đúng hệ thống biểu tượng và tái hiện môi trường văn hóa nguyên gốc của nó.

GS.TS. Nguyễn Văn Kim nhận xét trong lời giới thiệu sách: “Cuốn sách không chỉ góp phần nghiên cứu lịch sử và tôn giáo Việt Nam; hướng tới những nhận thức ngày càng sâu sắc, toàn diện hơn về Đạo giáo, Tam giáo mà còn là một chuyên khảo có giá trị trong công tác quản lý di tích; làm cơ sở cho việc giữ gìn, bảo vệ, định hướng khai thác, phát huy giá trị kiến trúc, nghệ thuật tôn giáo cũng như các lễ hội, sinh hoạt văn hóa, tâm linh diễn ra trong các không gian văn hóa, kiến trúc truyền thống hiện nay”.

Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, việc nhận diện lại các di sản tín ngưỡng như quán Đạo giáo là cần thiết để không chỉ bảo tồn mà còn khơi dậy lớp trầm tích văn hóa, giúp người Việt hiểu sâu hơn về căn cốt tín ngưỡng dân tộc – nơi Đạo, Phật, Nho hòa quyện trong từng nếp sống từ bao đời./.