Là ng cổ Kim Hoa-Kim Liên (Hà  Nội)

Sang thời Nguyễn, phường đổi thà nh thôn (là ng) và  là  một trong 23 thôn, trại, phường thuộc tổng Tả Nghiêm (sau đổi thà nh tổng Kim Liên), huyện Thọ Xương, phủ Hoà i Аức, từ năm 1915 thuộc huyện Hoà n Long, tỉnh Hà  Đông (năm 1941 đổi thà nh Аại lý đặc biệt Hà  Nội), có dân số tương đối đông (năm 1926, là ng có 1586 nhân khẩu).

Ngoà i là m ruộng, trồng mà u (đồng ruộng của là ng nay là  các dãy nhà  cao tầng của khu tập thể Kim Liên), là ng có nghử nhuộm vải nâu, nên là ng còn có tên là  Đồng Lầm. Phía Аông của là ng có hai hồ lớn là  hồ Bảy Mẫu và  hồ Ba Mẫu. Аây là  nơi xưa kia dân là ng lấy bùn để nhấn bùn cho vải mà u nâu ngả sang mà u đen. Xưa kia là ng còn có sông Kim Ngưu - một nhánh của sông Tô Lịch chảy qua, xuống Cầu Dửn, Vĩnh Tuy thì chia thà nh nhiửu nhánh xuống các là ng xã huyện Thanh Trì. Nghử nhuộm nâu, sông Kim Ngưu (sông Dà i) cùng với hai hồ lớn là  ba nét đặc trưng của là ng Kim Liên - Аồng Lầm xưa. Ca dao cũ có câu:

Аồng Lầm có vải nâu non

Có hồ cá rộng, có con sông dà i

Аầu là ng Kim Liên (chỗ ngã tư Аại Cồ Việt - Kim Liên hiện nay) và o giữa thế kỷ XIX trở vử trước có một cử­a ô gọi là  à” Kim Hoa, hay à” Kim Liên, tên dân gian gọi là  à” Đồng Lầm. Аây chính là  một cử­a ô mở qua tường phía Nam của tòa thà nh đất vòng giữa bao bọc khu dân cư của Kinh thà nh Thăng Long vử phía Аông. Trên địa phận của là ng còn có địa danh Mộng Kiửu là  nơi diễn ra trận đánh giữa Vua Lê Tương Dực dẹp tan quân của Trần Cảo và o năm Canh Ngọ - 1510 mà  sử­ cũ đã ghi.Thời Lê - Trịnh, là ng Kim Liên cùng với là ng Trung Tự được hưởng tạo lệ chuyên trách việc thử cúng ông Nguyễn Hy Quang (1634 - 1692), đỗ Tam trường thi Hội khoa Sĩ Vọng, là m quan Thị lang, dạy các thế tử­ họ Trịnh, được ban tước Hiển Quận Công, sau khi mất được phong Phúc thần.

Trước đó, là ng Kim Liên có ông Trần Vĩ (1564 - ?) đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn, niên hiệu Hoằng Аịnh, đời Vua Lê Kính Tông (năm 1604), là m quan đến Tả Thị lang bộ Lại, kiêm Аông các Аại học sĩ, tước Hương Quận công, được cử­ đi sứ sang nhà  Minh; vử trí sĩ; khi mất được tặng Thượng thư, hà m Thiếu bảo.Là ng Kim Liên có ngôi đình thử Cao Sơn đại vương. Hiện nay có nhiửu thuyết khác nhau vử lai lịch của vị thần nà y: là  Sơn Tinh, là  chú ruột của Sơn Tinh hoặc là  một trong 50 người con theo Lạc Long Quân đi xuống khai phá vùng đồng bằng. Là ng còn có ngôi đửn cũng thử Cao Sơn, xây dựng và o năm Canh Ngọ (1510), được coi là  ngôi đửn trấn giữ phía Nam thà nh Thăng Long. Trong đửn còn tấm bia do Hoà ng giáp Lê Tung soạn năm 1510, kể vử việc thần Cao Sơn đã âm phù Lê Tương Dực đánh dẹp Lê Uy Mục. Bia đã bị mử nên được khắc lại và o năm Nhâm Thìn đời Cảnh Hưng (1772).

TS. Bùi Xuân АínhАình Kim Liên

Аình Kim Liên được lập nên để thử thần Cao Sơn. Năm 1510, niên hiệu Hồng Thuận thứ III, ngôi đình được xây cất, trước có tên gọi: "Cao Sơn Аại Vương Từ", nghĩa là  đửn thử Cao Sơn Аại Vương. Do đình đặt tại là ng Kim Liên và  chính do người dân là ng Kim Liên có công tạo dựng, gìn giữ nên sau nà y ta thường gọi là  đình Kim Liên. Mặt tiửn của đình quay vử hướng Nam.

Trước đây, đình Kim Liên có diện tích rộng khoảng 3 mẫu Bắc Bộ.Аình gồm có phía trước là  Phương đình, tiếp đến là  đửn thử Hậu. Hậu cung thử Cao Sơn Аại Vương và  hai vị Nữ thần cùng phối hưởng trong ban thử. Phương đình có kiến trúc không cầu kử³. Bước qua mười một bậc xây từ sân lên là  một cử­a chính rộng 2 mét, cao 2,5 mét. Tiếp đó 1,2 mét cũng là  một cử­a chính kích thước như thế và  hai cử­a phụ hai bên, mỗi cử­a rộng 1 mét, cao 2 mét. Mái Phương đình lợp bằng ngói mũi, đỉnh nóc phía hai hồi là  hai con sư tử­ đá được gắn vững chãi có hướng chầu và o nhau.Hậu cung và  Đại bái diện tích khoảng 50 m2 cũng kết cấu vì kèo gỗ, chạm trổ, trên là  mái lợp ngói. Long ngai thử Thà nh hoà ng Cao Sơn Аại Vương được chạm khắc tinh sảo, sơn son thiếp và ng sáng đẹp lộng lẫy. Ngai bệ hình vuông chế theo kiểu "chân quử³, dạ cá". Hoa dây được chạm thủng, đường nét uốn lượn uyển chuyển. Thâm cung trang nghiêm, ánh sáng hắt từ các ô cử­a, vòm mái vừa đủ cho ta cảm giác mử ảo linh thiêng...

Có hai cái ao nằm ở phía tả, hữu Hậu cung. Truyửn thuyết và  lịch sử­ coi hai cái ao là  hai mắt Rồng thì bây giử cả hai mắt Rồng nà y được thay bằng các ngôi nhà  dân cao 4,5 tầng che lấp cả không gian vốn thoáng đãng và  nghiêm trang của đình. Trước cử­a đình, xưa có một cái ao rộng khoảng gần 400 m2 (gọi là  miệng Rồng) thì nay đã được san lấp, lát gạch bê tông là m hè phố. Duy chỉ có phía tả cử­a đình là  còn lại một cái giếng đường kính khoảng 30 m, xưa gọi là  giếng Ngọc (truyửn thuyết coi giếng nà y là  viên ngọc để Rồng ngậm).Văn bia "Cao Sơn Аại Vương - Thần Từ Bi Minh" dựng bằng tấm đá đen rất lớn, bên cây si có gốc to cả chục người ôm không xuể. Rễ si thả bóng xuống che nử­a phần văn bia cà ng tôn thêm sự cổ kính.

Tương truyửn, Cao Sơn Аại Vương là  con trai Lạc Long Quân và  bà  à‚u Cơ. à”ng đã theo cha lên núi Tản Viên (Sơn Tây) lập nghiệp. Аến thời Lê Trung Hưng, Thần Cao Sơn có công tích lớn ngầm giúp Lê Tương Dực dẹp nhiễu nhương. Tháng 11 năm Kỷ Mão (1509) Lê Tương Dực lánh nạn và o Tây Аô (Thanh Hoá dấy binh khởi nghĩa, khôi phục sự nghiệp Vua Cao Tổ, cứu vớt ức triệu dân là nh (Văn bia đình Kim Liên ghi).Аược bà  Trương Lạc Diện - vợ vua Lê Thánh Tông giúp đỡ nên ba vị Аại thần: Nguyễn Bá Lân, Nguyễn Hoà ng Dụ, Nguyễn Văn Lữ dốc lòng thử vua, tiêu diệt kẻ hung bạo. Ba vị đại thần nà y một lần đến Phụng Hoá (thuộc Nho Quan, Ninh Bình hiện nay) trong rừng sâu âm u, họ đã gặp một ngôi đửn cổ có đại tự đử: "Cao Sơn Аại Vương". Linh cảm thế nà o cả ba cùng khấn cầu xin thần giúp đỡ. Quả nhiên, sự ứng nghiệm cùng với tà i ba xuất chúng của mình, mười ngà y sau họ đã nhấn chìm được một cuộc bạo loạn. Vua Lê Tương Dực biết được sự việc, ông đửn ơn bằng cách thức cho xây lại đửn thử khang trang hơn. Và  tấm bia "Cao Sơn Аại Vương -Thần Từ Bi Minh" là  được chuyển từ Phụng Hoá vử dựng tại đình Kim Liên hiện nay, với ước nguyện mong thần Cao Sơn - vị Thần thiêng liêng - góp sức bảo vệ phía Nam kinh thà nh Thăng Long (Trấn Nam Phương).