Là ng nghề khảm trai Chuyên Mỹ

Cách trung tâm Thủ đô khoảng 40 km vử hướng Nam, xã Chuyên Mử¹, huyện Phú Xuyên, Hà  Nội từng được coi là  cái nôi của một tinh hoa là ng nghử Việt Nam: nghử khảm trai. Bước chân và o đến đầu là ng Chuôn  

Thượng, du khách có thể cảm nhận được ngay mùi khét khét của những mảnh ốc, mảnh trai đang được mà i rũa để tạo nguyên liệu.

Аi và o sâu thêm chút nữa qua Chuôn Trung, Chuôn Hạ rồi đến Chuôn Ngọ, ta có  thể bắt gặp hình ảnh những người thợ cần mẫn ngồi vẽ, cưa, cẩn những nét họa tiết li ti lên những tấm gỗ thà nh phẩm ở hầu hết các gia đình.... Xã Chuyên Mỹ với bốn là ng nghử truyửn thống  Chuôn Ngọ, Chuôn Hạ, Chuôn Trung, Chuôn Thượng đã và  đang từng bước gìn giữ và  phát triển một nghử truyửn thống đầy cặm cụi mà  cũng rất sang trọng nà y. Nghử khảm trai ở Việt Nam đã từng được nhắc đến trong sử­ sách từ thế kỷ thứ III-V thời kử³ Bắc thuộc.

Theo một số tà i liệu thì tổ nghử của vùng hạ lưu sông Hồng như là ng nghử Ninh Xá, ý Yên thuộc Nam Аịnh là  ông Ninh Hữu Hưng, một vị tướng của vua Аinh và  vua Lê. Tuy nhiên theo phả đình là ng Chuôn Ngọ thì nghử khảm trai nơi đây xuất hiện từ khoảng thế kỷ XI- XIII. à”ng tổ nghử hiện được thử tại là ng là  Trương Công Thà nh “ một vị tướng văn võ song toà n từng tham gia và o đội quân của Lý Thường Kiệt. Tương truyửn, Trương Công Thà nh là  một vị phó tướng tà i ba của vua Lý, sau khi đánh đuổi quân xâm lược, ông được vua ban thưởng rất nhiửu và  đến cuối đời ông sống một cuộc sống phong lưu tao nhã, thường ngao du sơn thủy.

Trong một lần tình cử ra bử suối, nhặt được những mảnh vử trai, vử ốc mang nhiửu mà u sắc óng ánh rất lạ, ông bèn đem vử nhà  nghiên cứu, thử­ lắp ghép những vật liệu đó và  tạo ra các họa tiết hoa văn rất sinh động. Dần dần, ông khai nghiệp cho người dân trong vùng, tạo nên nghề khảm trai cho người dân ở Chuôn Ngọ và  là ng nghử được phát triển rộng khắp ra toà n xã Chuyên Mử¹ ngà y nay.

Theo những nghệ nhân trong là ng, nghử khảm trai không đơn giản chỉ là  nghử đục đẽo, lắp ráp theo khuôn mẫu nhất định mà  đó là  cả một chặng đường nghệ thuật nếu như muốn có được một sản phẩm khảm trai theo đúng nghĩa, ngay từ bước tạo nguyên liệu. Аể có được nguyên liệu tốt nhất, người dân ở Chuôn Thượng và  Chuôn Trung thường thu gom vử trai, ốc cỡ lớn từ các vùng trong nước đồng thời cũng nhập từ Hồng Kông, Singapo nguyên liệu có cỡ lớn, dễ chế tác.

Vử trai có nhiửu loại: trai cánh mảnh nhử có mà u sẫm, trai thịt trắng có vử dà y, trai có nhiửu vân... nhưng được ưa chuộng nhất vẫn là  trai ngọc môi và ng, nó thường có kích thước lớn, mặt trong có lớp xà  cừ dà y mà u óng ánh như sắc cầu vồng. Аể dễ phân biệt, người ta đặt tên cho từng loại như trai cử­u khổng, diệp xù, trai cánh, trai Nông Cống, xác...

Ngoà i ra còn có một nguồn nguyên liệu đặc biệt quý hiếm với là ng khảm, đó là  những con ốc đử với mà u sắc cực kử³ sang trọng thường dùng để là m những cảnh núi non, cánh phượng, cánh công, hay họa tiết trên những bức tranh áo gấm của vua chúa... Một sản phẩm khảm trai ra đời phải trải qua sáu công đoạn cơ bản. Аầu  tiên là  vẽ mẫu cho tranh trên giấy can rồi soi mẫu để vẽ họa tiết ấy lên nguyên liệu vử trai, ốc đã được ép phẳng.

Tiếp đến, người nghệ nhân cưa nguyên liệu theo nét vẽ, đục gỗ và  gắn những mảnh nguyên liệu họa tiết lên đó. Công đoạn nà y gọi là  cẩn xà  cừ. Аể họa tiết có độ bóng ánh lên mà u sắc lung linh của vử trai, ốc đồng thời tạo linh hồn cho tranh, những tấm tranh gỗ sau khi cẩn sẽ được tỉa gọn, đánh bóng (hay còn gọi là  mà i khảm) rồi vẽ nét.

Cuối cùng, người ta dùng bộ sơn đen hoặc đánh véc ni cho bóng để họa tiết nổi lên sống động. Một bức tranh hoà n chỉnh được ra đời. Nét nổi bật của tranh khảm trai Chuôn Ngọ là  những mảnh trai không vỡ, có độ phẳng hoặc được uốn cong cho phù hợp với từng loại gỗ thà nh phẩm. Các chi tiết kử¹ thuật đục và  cẩn trai rất khít.

Họa tiết trang trí trên khảm trai rất sinh động, đặc sắc như mang linh hồn. Từ những mảnh trai, vử ốc vô tri vô giác, qua bà n tay tà i hoa khéo léo và  óc sáng tạo phong phú của những người nghệ nhân Chuyên Mử¹ đã trở thà nh những bức tranh có giá trị văn hóa nghệ thuật cao.

Trước đây, người thợ Chuyên Mử¹ chủ yếu là m hoà nh phi, câu đối trong  nhà  thử, đình đửn, trang trí họa tiết trên sập gụ, tủ chè hay chế tác ra những bức tranh treo tường phửng theo tích truyện Tam Quốc với nhân vật chính Lưu “ Quan - Trương, những bộ thông, trúc, cúc, mai .... Theo thời gian và  xu thế hội nhập thế giới, những người nghệ nhân khảm trai nơi đây đã từng bước nâng cao tay nghử để sáng tạo ra những mẫu tranh tinh xảo, kử¹ thuật hơn như phong cảnh non nước, khắc họa chân dung...

Nhử vậy, sản phẩm của là ng nghử Chuyên Mử¹ phát triển ngà y cà ng đa dạng và  phong phú vử mẫu mã, đáp ứng được nhu cầu trong nước và  vươn xa ra thị trường quốc tế như Anh, Nga, Mử¹, Hà  Lan, Nhật Bản... Trải qua hơn một nghìn năm theo sự phát triển thăng trầm của xã hội, mặc dù có những lúc nghử tưởng như bị mai một do chiến tranh liên miên nhưng những người thợ khảm trai đích thực của là ng nghử như nghệ nhân Trần Bá Dinh (được mệnh danh là  bà n tay và ng của là ng nghử), nghệ nhân Nguyễn Văn Trung... vẫn một lòng trung thà nh để gìn giữ, bảo tồn và  phát huy nghử cổ.

Cũng nhử công sức lưu truyửn và  phát triển của những người nghệ nhân nguyện một lòng sống chết với nghề mà  những mặt hà ng khảm trai mang đậm nét truyửn thống của Chuyên Mử¹ vẫn luôn là m say đắm lòng người và  nhận được sự ngườ¡ng mộ của du khách gần xa, giúp người dân là ng nghử có cuộc sống ấm no, hạnh phúc và  đưa Chuyên Mử¹ trở thà nh một trong những điểm đến du lịch là ng nghử điển hình trong số các là ng nghử truyửn thống của Việt Nam.