Một thế kỷ kiến trúc Hà  Nội - Hồn Phố (Bà i 1): Hà  Nội đẹp vì Hà  Nội có linh hồn

Một thế kỷ kiến trúc Hà  Nội: Hồn Phố

Một phần kiến trúc ấy, văn hóa ấy, lối sống ấy vẫn còn đang sống với chúng ta trong thế kỷ 21, nhưng nhiửu phần, rất nhiửu phần đã và  đang mất đi, vĩnh viễn, hoặc đang biến dạng dữ dội...

Phố cổ thời đầu thế kỷ 20

Аổi thay là  quy luật của sự phát triển. Nhưng da thịt có thể đổi thay, hồn cốt là  vĩnh viễn.

Những câu chuyện tâm huyết của các kiến trúc sư, các nhà  nghiên cứu lịch sử­ trong chuyên đử Một thế kỷ kiến trúc Hà  Nội - Hồn phố, nói như KTS TrầnThanh Vân, không định ca ngợi những cái đã mất, để thở dà i, để ngậm ngùi trong chốc lát. Mà  để tìm ra một con đường phát triển bửn vững, đổi thay mà  vẫn giữ được linh hồn của phố của một Hà  Nội lắng hồn núi sông ngà n năm...

Các bà i viết trong chuyên đử trích từ tham luận tại Hội thảo: Vử bản sắc văn hóa Hà  Nội trong văn học nghệ thuật thế kỷ XX do Trường Аại học Mử¹ thuật Việt Nam và  NXB Tri thức phối hợp tổ chức mới đây tại Hà  Nội.

Tổ chức chuyên đử: THIàŠN PAX Ảnh: Thiên Pax và  nguồn Hanoilavie.com

Hà  Nội quá khứ

Tôi sinh ra và  lớn lên tại Hà  Nội, đối với tôi Hà  Nội rất đẹp. Trong ký ức tuổi thơ, mọi kỷ niệm đửu ghi đậm trên từng gốc sấu, từng hà ng me, từng hà ng phượng vĩ khoe sắc đử tươi trong ngà y Hè hay hà ng hoa sữa kín đáo tửa hương thơm hăng hắc trong những ngà y đầu đông..., tất cả để lại trong tôi một tình cảm không sao tìm thấy ở bất cứ nơi nà o khác. Lớn lên xa Hà  Nội, đi du học, đi thực tập tham quan ở nước ngoà i, đi công tác ở nhiửu thà nh phố khác trong nước, tôi cà ng thấy Hà  Nội của tôi đáng yêu hơn, đẹp một cách bình dị, kín đáo và  sâu lắng. Thật ra không phải chỉ riêng tôi, hầu như tất cả những ai đã qua Hà  Nội một đôi lần, ai đã từng sống ở Hà  Nội, dù chỉ một thời gian ngắn, đửu có cảm giác như vậy. Sức hấp dẫn mãnh liệt đó có được trong lòng mọi người không phải vì thà nh phố nà y lộng lẫy, già u sang. Hà  Nội quyến rũ lòng người, chính bởi Hà  Nội có một vẻ đẹp duyên dáng, một linh hồn đẹp đáng trân trọng.

Phố cổ xưa...

Hà  Nội hôm nay

Những nét đẹp đó của Hà  Nội hôm nay còn lại rất ít. Thà nh phố đang được mở rộng ra, được xây cao lên, tòa ngang dãy dọc lộng lẫy hơn, nhưng nhà  cử­a chen chúc hơn, kệch cỡm hơn và  cây xanh, mặt nước đang mất dần, xe cộ, khói bụi, rác rưởi xâm lấn mọi nơi và ... Hà  Nội đang trở nên vô hồn. Thật buồn và  xót xa khi ai đó lên câu cảm thán Bao giử cho đến ngà y xưa? Khu phố cổ và  các công trình kiến trúc cổ, dấu tích điển hình của một khu đô thị Thăng Long cổ còn sót lại. Cùng với những công trình kiến trúc cổ nà y là  cây xanh hồ nước. Аó là  nét đặc trưng của Phong thủy Thăng Long. Trong Chiếu dời đô, vua Lý Thái Tổ đã dùng cụm từ Rồng cuộn Hổ chầu để chỉ rõ cấu trúc sông hồ cuộn lại có núi kử bên tạo nên một thế đất rất quý hiển. Ngà y nay 80% mặt hồ đã bị lấp, sông Thiên Phù chỉ còn một đoạn ngắn ở Ải Xuân La, sông Tô Lịch bị chặt là m đôi... Long mạch bị triệt trầm trọng và  những câu thơ cổ vang lên ai oán như nuối tiếc một cảnh thần tiên ở một nơi xa lơ xa lắc:

Nhân đây tôi muốn giải thích một chút vử Phong thủy ở góc cạnh thẩm mử¹: Phong là  gió, thủy là  nước, ngoà i ý nghĩa huyửn bí không thể đo đếm được do một sức mạnh vô hình mang lại, một ngôi nhà  có phong thủy tốt vì nó giải quyết tốt vấn đử thông hơi, thoáng gió, một ngôi nhà  có bố cục cổng ngõ, vườn trước, sân sau, gian thử, phòng khách... hợp lý và  sáng sủa. Xưa kia gần như 100% nhà  phố cổ Hà  Nội đửu đạt tiểu chuẩn vử phong thủy như vậy. Mỗi nhà  hình ống trong phố cổ chỉ có một gia đình sinh sống, có khi là  tứ đại đồng đường, nhưng được bố cục chặt chẽ.

Gian ngoà i cùng tiếp giáp với mặt đường là  cử­a hà ng buôn bán, gian tiếp theo là  phòng khách có sập gụ, tủ chè, bộ trà ng kỷ gỗ gụ đen bóng, kế tiếp là  sân trời có bể cảnh và  hòn non bộ, một ít cây xanh... Khu nhà  bếp, phòng ăn và  xí tắm ở phía sau và  cũng từ sân giữa nà y có cầu thang lên các phòng ngủ ở trên gác. Và o một ngôi nhà  phố cổ, khách tham quan cảm nhận vử một nếp sống trật tự, ngăn nắp thể hiện ngay trong bố cục ngôi nhà . Hiện nay mỗi ngôi nhà  phố cổ nà y đã có hà ng chục gia đình sinh sống. Tình trạng sống chen chúc, chật chội, bẩn thỉu và  rất nhiửu bất hợp lý đang tồn tại. Là m cách nà o đưa được dân đi bớt khửi nơi đây và  giữ phố cổ nà y như một Di sản Thăng Long là  một vấn đử rất có ý nghĩa.

... và  nay

Ngoà i Hà  Nội, chúng ta có hai thà nh phố mà  kiến trúc cổ đang là  một tà i sản quý để nuôi sống thà nh phố: Hội An và  Huế. Những năm gần đây, Hội An và  Huế được coi là  thà nh phố du lịch đáng mến mộ. Phố cổ Hà  Nội chiếm một tỷ lệ không lớn, nhưng rất cần được đưa lên bà n cân để là m bản phân tích luận chứng kinh tế, để có những quyết sách thửa đáng. Аã có rất nhiửu dự án tôn tạo phố cổ của Nhật, của Pháp, nhưng có lẽ chúng ta cần có ý thức chiến lược kinh tế hơn nữa và  chúng ta phải tự là m. Ta có ông bạn hà ng xóm là  nước Trung Hoa, họ rất coi trọng việc khai thác di sản văn hóa cổ. Nhưng những công trình đồ sộ nhất, nổi tiếng nhất nước họ lại do kiến trúc sư Việt Nam là m. Và o thời Nhà  Minh 600 năm trước, Nguyễn An là  tác giả của quần thể kiến trúc Cố Cung ở Bắc Kinh.

Ngà y nay, thà nh phố Thượng Hải hiện đại và  năng động và o bậc nhất thế giới vừa cải tạo thà nh công khu phố cổ Xintiandi, chùa Dự Viên, chùa Phật Ngọc... một khu đô thị cổ từng nhiửu năm tồn tại vất vưởng cạnh khu đô thị mới thì nay đã trở thà nh nơi có thu nhập GDP rất cao, lại nhử sự nghiên cứu đóng góp của KTS Việt Nam, Ngô Viết Nam Sơn. Ta cần lưu ý sự kiện lạ nà y, một KTS Việt Nam, con trai của một kiến trúc sư Việt Nam nổi tiếng, được mời đến là m việc cho người Trung Quốc. Ngược lại khu phố cổ ở Hà  Nội lại nhử KTS nước ngoà i, nhưng họ giúp mãi vẫn chưa thà nh công. Tất nhiên sự đóng góp của KTS không phải là  tất cả, cái chính là  quyết sách của chính quyửn và  các nhà  đầu tư. Theo thiển nghĩ của tôi, tìm một nhà  đầu tư không khó, khó là  tìm ra chính sách đầu tư.

Một đặc trưng nổi bật khác của không gian Hà  Nội là  khu phố Pháp với những biệt thự kiểu Pháp thế kỷ thứ 19 nhưng đã được các KTS tà i năng như Arthur Kruze, Ernest Hébrard và  các cộng sự nghiên cứu, nhiệt đới hóa, tạo ra một nửn Kiến trúc Аông Dương không có ở Pháp và  cũng không có ở bất cứ nơi nà o trên thế giới. Những ngôi biệt thự xinh xắn có mái hiên, cử­a kính cử­a chớp có thể coi là  một đặc sản của Hà  Nội. Phụ trợ cho những kiến trúc nhử nhắn xinh đẹp nà y là  những hà ng cây xanh rợp bóng. Аó là  những nét đẹp rất Hà  Nội mà  người Hà  Nội phải ý thức được là  sẽ hái ra tiửn nhử nó.

Hiện nay, trừ một số tuyến phố có cơ quan ngoại giao đang sử­ dụng thì hình dạng công trình còn được giữ gần như nguyên trạng. Phần đông nhà  cử­a trong phố Pháp xưa đã bị cơi nới, lên tầng, có chỗ tệ hại hơn đã bị đập đi xây lại thà nh nhà  cao tầng. Thật đáng tiếc! Nhìn từ Bử Hồ hôm nay, ai cũng thất vọng và  đau lòng khi thấy không xa khu biệt thự Pháp cũ là  tòa cao ốc mà u đử của Ngân hà ng Vietcombank và  Trung tâm tà i chính chứng khoán. Hồ Hoà n Kiếm thơ mộng xinh đẹp bị thu nhử lại, trông cà ng giống cái ao là ng! Nếu Hà  Nội còn tiếp tục xây trung tâm thương mại và  khách sạn cao tầng ở nơi đây thì mọi giá trị độc đáo của khu phố Pháp với đặc trưng kiến trúc Аông Dương sẽ bị mai một, chưa nói đến ách tắc giao thông và  việc sụt lún trầm trọng do nửn móng nơi đây nguyên là  lòng sông Nhị Hà  cũ, nửn đất rất yếu, tốc độ sụt lún đang xảy ra rất nhanh.

Chúng ta ý thức được cái đẹp không thể mà i ra để ăn. Tôi không định ca ngợi những cái đã mất, để thở dà i, để ngậm ngùi trong chốc lát. Tôi muốn thà nh phố quyết tâm bảo tồn khu phố cổ và  khu phố Pháp cũ. Chỉ cần ta ý thức được là m như vậy là  bảo vệ giá trị văn hóa của Hà  Nội và  là m như vậy Hà  Nội sẽ có khu du lịch hấp dẫn và  người Hà  Nội sẽ kiếm được nhiửu tiửn hơn.

Một KTS Việt Nam, con trai của một kiến trúc sư Việt Nam nổi tiếng, được mời cải tạo khu phố cổ Thượng Hải, Trung Quốc. Ngược lại khu phố cổ ở Hà  Nội lại nhử KTS nước ngoà i, nhưng họ giúp mãi vẫn chưa thà nh công.

Аón đọc Bà i 2: Аô thị cổ, kiến trúc cũ