“Ngựa và Long Mã trong văn hóa cung đình triều Nguyễn”

Sáng ngày 5/2, tại không gian Viện Cơ Mật (Tam Tòa, Kinh thành Huế) Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tổ chức khai mạc triển lãm chuyên đề “Ngựa và Long Mã trong văn hóa cung đình thời Nguyễn”. Đây là hoạt động mở đầu cho chuỗi sự kiện chào đón Xuân Bính Ngọ 2026 tại Di sản Huế.

Trong văn hóa phương Đông, Long Mã là bước chuyển hóa, sự kết hợp đặc biệt hay là sự hóa thân giữa rồng, lân và ngựa. Theo truyền thuyết, Long Mã xuất hiện trên sông Hoàng Hà dưới thời Phục Hy thường được thể hiện trong tư thế phi trên sóng nước, đầu ngẩng cao, lưng chở Hà đồ (Tiên thiên Bát quái) hay Mã đồ, là sách “trời ban cho vua để trị thủy”. Trong Phật giáo, Long Mã còn được xem là linh vật khi cõng Luật Tạng - một trong ba bộ phận cốt lõi của Tam Tạng kinh điển.

Long Mã được cho là linh vật báo hiệu điềm lành và biểu tượng của sự thông thái, trường thọ, sự cao quý và niềm hạnh phúc vô song, lại vừa có công dụng trừ bỏ, ngăn chặn những yếu tố bất lợi trong quan niệm về phong thủy, do đó hình tượng Long Mã xuất hiện phổ biến trong kiến trúc, mỹ thuật cung đình và dân gian. Tại Huế, Long Mã thường gặp trên các bức bình phong, một loại hình “kiến trúc” đặc trưng, hình tượng long mã cũng xuất hiện trên logo Festival Huế lần đầu tiên vào năm 2000 và trở thành biểu tượng nhận diện xuyên suốt các kỳ lễ hội cho đến nay.

Năm 1826, Hoàng đế Minh Mạng cho thành lập Viện Thượng Tứ trong Kinh thành Huế nhằm nuôi dưỡng, huấn luyện và quản lý các hạng ngựa, như Ngự Mã (ngựa dành riêng cho vua), Lộ Mã (ngựa kéo xe), Nghi Mã (ngựa phục vụ nghi lễ) và Sai Mã (ngựa sai phái). Cùng với đó là hệ thống quy định chặt chẽ về tuyển chọn, chăn nuôi và huấn luyện… thể hiện sự quản lý quy củ của nhà nước, qua đó có thể thấy ngựa không chỉ giữ vai trò quan trọng trong đời sống cung đình mà còn góp phần tạo nên dấu ấn đặc sắc trong nghi thức và nghệ thuật triều Nguyễn.

Trong khi đó, ngựa là con vật đứng thứ 7 trong 12 con giáp và biểu tượng của sức mạnh, sự bền bỉ và gắn liền với nhiều mặt của đời sống xã hội. Dưới triều Nguyễn, ngựa giữ vai trò quan trọng trong các hoạt động quân sự, vận chuyển, nghi lễ và để lại dấu ấn sâu đậm trong mỹ thuật cung đình thông qua kiến trúc, điêu khắc, hội họa và các vật dụng hoàng gia.

Thông qua hệ thống hiện vật, tư liệu và hình ảnh được trưng bày, triển lãm Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế mang đến cho công chúng cái nhìn sâu sắc và gần gũi hơn về vai trò của ngựa trong đời sống cung đình xưa, đồng thời giới thiệu hình tượng Long Mã như biểu trưng cho điềm lành, trí tuệ và khát vọng hưng thịnh của quốc gia dưới triều Nguyễn. Triển lãm “Ngựa và Long Mã trong văn hóa cung đình thời Nguyễn” nhằm giới thiệu và tôn vinh hình tượng Ngựa và Long Mã, những biểu tượng có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa, tư tưởng, nghi lễ cũng như nghệ thuật cung đình triều Nguyễn.

Dịp này, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp với Trường Tiểu học Trần Quốc Toản và Trường Tiểu học Lê Lợi tổ chức cuộc thi vẽ và triển lãm tranh thiếu nhi với chủ đề “Mùa Xuân trong mắt em”, tạo sân chơi bổ ích, lành mạnh cho học sinh, đồng thời tăng cường sự gắn kết giữa đơn vị văn hóa và nhà trường trong công tác giáo dục di sản. Ngoài ra, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế còn tổ chức nhiều chương trình trải nghiệm hấp dẫn như các trò chơi cung đình, trò chơi dân gian và trò chơi tích hợp giáo dục di sản nhằm giúp các em nhỏ và công chúng tìm hiểu, khám phá và cảm nhận sâu sắc hơn giá trị di sản văn hóa triều Nguyễn, góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước và ý thức gìn giữ di sản cha ông.