Người đặt lại tên cho những con phố Hà  Nội

Sau khi Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945), tháng 4/1945, Chính phủ thân Nhật Trần Trọng Kim thà nh lập. Ngà y 20/7/1945, Nhật giao việc quản lý hà nh chính Hà  Nội, Hải Phòng, Đà  Nẵng cho người Việt. Bác sĩ Trần Văn Lai (1894-1975) được mời là m Аốc lý Hà  Nội, chức vụ tương đương với Thị trưởng. Nhận nhiệm kử³ từ 20/7/1945 và  kết thúc khi Cách mạng tháng Tám bùng nổ, cụ Trần Văn Lai là  Thị trưởng đầu tiên và  duy nhất của thà nh phố Hà  Nội.

Tuy chỉ giữ chức Thị trưởng trong khoảng một tháng nhưng cụ đã là m được nhiửu việc cho thà nh phố, trong đó có việc đặt lại tên cho hầu hết các con phố ở Hà  Nội. Cụ Trần Văn Lai sinh trưởng trong một gia đình là m nghử khảm trai có tiếng đất kinh kử³ nhưng lại theo học ngà nh y và  trở thà nh bác sĩ. Luôn mang tư tưởng chống Pháp, nên dù là  một bác sĩ tà i năng ở nhà  thương Phủ Doãn (nay là  Bệnh viện Việt Аức), người thanh niên Trần Văn Lai đã từng bị Pháp giam giữ tại nhà  tù Sơn La rồi nhà  tù Hửa Lò cùng với những người như Hoà ng Công Khanh, Phạm Khắc Hòe.

Tiến sĩ sử­ học Dương Lan Hải, con dâu cụ Trần Văn Lai (hiện sống trong ngôi nhà  cổ tại ngõ Tức Mạc), cho biết cụ Lai là  người đã đặt tên cho hầu hết con phố Hà  Nội từ trước Cách mạng tháng Tám, trong đó có phố Trần Hưng Аạo và  cả con ngõ nhử Tức Mạc nơi cụ từng sinh sống.

Tòa Thị chính Hà  Nội. Ảnh: Chu Аức Soà n

Ở cương vị Thị trưởng Hà  Nội, bác sĩ Trần Văn Lai đã là m được hai việc chính, đó là  dùng tiếng Việt ghi chép các giấy tử, sổ sách tại Tòa Аốc lý Hà  Nội và  thực hiện đổi tên các đường phố ở Hà  Nội.

Tuy nhiên, việc đầu tiên cụ thực hiện mà  nhiửu người còn nhớ là  công cuộc tẩy trừ vết tích nô lệ hồi Pháp thuộc" được thực hiện bằng việc hạ tượng Paul Bert cạnh Tòa Thị chính, tượng Jean Dupuis ở đường bử sông, tượng bà  đầm xòe ở vườn hoa Cử­a Nam và  đà i kỷ niệm lính khố xanh ở phố Hà ng Trống. Ngà y 1/8/1945, cụ Trần Văn Lai đã đích thân hạ lệnh phá các bức tượng trên. Vử bức tượng Paul Bert, trong cuốn sách Nhớ một thuở, nhà  văn Nguyễn Công Hoan kể lại: Sau ngà y phát-xít Nhật hất cẳng Pháp ở Аông Dương 9/3/1945, người Việt Nam được cử­ là m Аốc lý Hà  Nội, bác sĩ Trần Văn Lai, tổ chức hạ cái tượng "quốc sỉ" ấy.

Trong những người đi xem có một ông già  là  Mử¹ Ký. Thuở bé, hôm dựng tượng Paul Bert, ông Mử¹ Ký có đi xem. Hôm nay hạ tượng, ông lại đi xem. à”ng sướng quá ôm mặt khóc nức nở. Tiếp đó, cụ Trần Văn Lai thực hiện việc đổi một loạt tên phố Hà  Nội. Theo nhà  văn Tô Hoà i, trước đó các phố Hà  Nội đửu mang tên Tây hoặc những người Việt có công với Tây.

Nhưng khi lên cầm quyửn, cụ Lai đã đổi tên toà n bộ các phố. Boulevard Carnot được đổi lại thà nh Phan Аình Phùng, Boulevard Gambetta được đổi thà nh Trần Hưng Аạo, Henri D™ Orleans thà nh Phùng Hưng, Francis Ganier thà nh Аinh Tiên Hoà ng... Riêng các con phố trong khu phố cổ mà  tên phố gắn liửn với các là ng nghử đất kinh kử³ đửu được cụ Lai trả lại tên cũ bằng tiếng Việt. Chẳng hạn: Hà ng Аường (thay cho Rue de Sucre), Hà ng Than (Charbon), Hà ng Quạt (à‰ventails), Hà ng Аậu (Graines), Hà ng Chĩnh (Vases), Hà ng Bông (Coton)... Kể cả các phố đã bị lấy tên Pháp như Hà ng Trống (Jules Ferry), Hà ng Chuối (Beylier), Hà ng Hương (Joffre), Hà ng Khay (Paul Bert)... Cụ Lai là  người rất say mê lịch sử­ dân tộc và  dà nh sự ngườ¡ng mộ đặc biệt với các anh hùng có công trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Chính vì vậy, tên các danh nhân đã được cụ dùng để đặt tên phố (ví dụ Ngô Quyửn, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Аạo, Bùi Thị Xuân, Hoà ng Hoa Thám, Nguyễn Thái Học...).

Tầm nhìn của Trần Văn Lai đáng nể ở chỗ, những tên phố Hà  Nội không lộn xộn như ở các thà nh phố khác mà  đửu được đặt một cách có ý đồ. Khu trung tâm quanh hồ Gươm là  tên các vị vua Аinh, Lý, Lê (Ngô Quyửn, Аinh Tiên Hoà ng, Lý Thái Tổ, Lê Thái Tổ...). Xa hơn vử phía đường Trần Hưng Аạo là  khu vực của các danh tướng thời Trần. Ngay cả ngõ Tức Mạc (nằm trên đường Hưng Аạo, trước là  ngõ Tân Hưng) cũng được lấy tên theo quê quán của dòng họ Trần.

Còn dọc sông Hồng là  những tên phố như Vạn Kiếp, Bình Than, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, đửu là  tên của những vị tướng và  những trận thủy chiến nổi tiếng thời Trần.

Cụ còn lấy tên các nhà  lãnh đạo khởi nghĩa chống Pháp, những nhà  yêu nước, các nhà  thơ nổi tiếng để đặt tên cho các con phố khác như: Hoà ng Hoa Thám, Phan Аình Phùng, Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Thái Học, Lương Ngọc Quyến, Nguyễn Trường Tộ, Аội Cấn, Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Аoà n Thị Аiểm...

Có thể nhận thấy việc đặt tên cho các phố Hà  Nội của bác sĩ Trần Văn Lai theo mấy nguyên tắc sau: Các danh nhân có uy tín lớn được đặt tên cho các phố lớn; Các tên phố có những mối quan hệ với nhau được đặt gần nhau...

Sinh thời, cụ Trần Văn Lai là  một người rất kín đáo, điửm đạm nhưng vô cùng nhân hậu.

Ngôi nhà  của cụ ở ngõ Tức Mạc trong nhiửu năm liửn là  nơi người dân nghèo Hà  Nội đến khám bệnh và  xin thuốc miễn phí. Người dân quanh phố Trần Hưng Аạo đửu yêu quý và  tin tưởng cụ. Аến mức, năm 1946, khi Pháp nổ súng tấn công Hà  Nội, không ai bảo ai, việc đầu tiên mà  người dân khu phố nà y là m là  chạy đến nhà  cụ Lai nhử che chở.

Suốt thời gian kháng chiến toà n quốc, mặc dù không vử vùng kháng chiến, nhưng cụ Lai tử rõ quan điểm một lòng ủng hộ Chính phủ Cụ Hồ và  kiên quyết từ chối mọi lời mời cộng tác của chính quyửn thực dân Pháp. Con trai cụ là  Trần Mạnh Chu được cụ cho theo cách mạng vử vùng kháng chiến.

Vì vậy, thực dân Pháp rất căm ghét, gọi cụ là  trí thức trùm chăn. Với uy tín, nỗ lực cá nhân và  công lao với cách mạng, sau năm 1954, cụ Trần Văn Lai là  một trong bốn nhân sĩ Hà  Nội được Bác Hồ tặng radio. Khi được mời ra giúp đỡ Chính phủ cách mạng, cụ Lai được cử­ là m Thứ trưởng Bộ Thương binh-Xã hội (thời đó, cụ Vũ Аình Tụng là  Bộ trưởng), rồi là m Phó Chủ tịch Ủy ban hà nh chính Thà nh phố Hà  Nội (bác sĩ Trần Duy Hưng là  Chủ tịch).