Nhiều tài liệu lần đầu tiên được công bố về “Dấu ấn địa giới hành chính Hà Nội”

Triển lãm được tổ chức thành 3 giai đoạn theo dòng chảy lịch sử, gồm: Địa giới hành chính TP Hà Nội thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945; địa giới hành chính TP Hà Nội từ năm 1945 đến năm 1954; địa giới hành chính TP Hà Nội từ sau năm 1954. Trong đó, giai đoạn từ năm 1873 đến năm 1954 là khoảng thời gian ghi nhận nhiều chuyển biến sâu sắc nhất của Hà Nội, từ một đô thị của nhà nước phong kiến độc lập, trở thành thủ phủ của chính quyền thực dân; từ quy hoạch và kết cấu của một đô thị mang dáng vẻ phương Đông đi vào quá trình cận đại hóa dưới ảnh hưởng trực tiếp của chủ nghĩa thực dân Pháp...

Bản đồ khu vực trung tâm Hà Nội năm 1873 do người Pháp ban hành. Ảnh tư liệu

Ông Nguyễn Văn Tầu - GĐ Trung tâm Lưu trữ lịch sử, Chi cục Văn thư - lưu trữ TP Hà Nội Nguyễn Văn Tầu cho biết, kể từ mùa Thu năm Canh Tuất - 1010, Lý Công Uẩn quyết định dời đô từ Hoa Lư ra Đại La và đặt tên cho kinh đô mới là Thăng Long, trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Mạc, kinh thành Thăng Long là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục của cả nước. Năm Minh Mạng thứ 12 (1831), vua tiến hành một đợt cải cách hành chính lớn nhất kể từ khi ra đời chế độ phong kiến Việt Nam. Minh Mạng xóa bỏ Bắc Thành (gồm 11 trấn và 1 phủ trực thuộc) ở miền Bắc và lập tỉnh Hà Nội. Như vậy, Hà Nội trở thành một tỉnh như 30 tỉnh khác trên đất Việt Nam. Và phủ Hoài Đức trở thành một trong bốn phủ hợp thành tỉnh Hà Nội. Tên Hà Nội có nghĩa phía trong sông vì thực tế Hà Nội được bao bọc bởi sông Hồng ở phía Đông Bắc và sông Đáy ở phía Tây Nam.

Triển lãm sẽ trưng bày những tư liệu đánh dấu từng giai đoạn lịch sử, như: Bản đồ Hà Nội các năm 1873, 1890, 1902...; Nghị định số 791 ngày 17-7-1914 của Đốc lý Hà Nội về việc chia Hà Nội thành 8 khu (8 quận)... Đi kèm tư liệu gốc là những minh họa đắt giá, diễn giải rõ nét, giúp người xem hình dung rõ hơn về TP trong giai đoạn đó. Bản đồ TP Hà Nội năm 1873 do Sở Địa dư Đông Dương xuất bản tháng 12-1916; Nghị định năm 1889, Hà Nội thành lập ngoại thành Hà Nội gồm một số xã của các huyện Vĩnh Thuận, Thọ Xương, Từ Liêm, Thanh Trì; Bản đồ Hà Nội năm 1890, kích thước gốc 49 x 61cm, thuộc Sưu tập Bản đồ Hà Nội là minh chứng rõ nét nhất cho Hà Nội thời kỳ này. Theo các tư liệu lịch sử cho thấy, buổi ban đầu dưới ách cai trị của Pháp, trung tâm TP bao gồm địa bàn Bắc hồ Hoàn Kiếm đến khu Dinh Toàn quyền. Năm 1899, Thống sứ Hà Nội quyết định lập khu vực ngoại thành gồm một số xã thuộc hai phủ Hoài Đức và Thường Tín.

Như tấm bản đồ Hà Nội năm 1902 được thể hiện với thông tin: Năm 1902, thực dân Pháp lập Hà Nội làm thủ phủ của toàn Đông Dương. Vào thời điểm này, Hà Nội có khu vực nội thành với diện tích rộng hơn 10km2 và vùng ngoại thành nằm ở phía Đông Nam TP.

Trong bản đồ TP Hà Nội năm 1935, không ít người sẽ bất ngờ với việc địa giới hành chính Hà Nội một thời được xác định bằng cách lấy số làm tên phố qua thông tin: “Vùng nội thành đã được mở rộng đáng kể. Khu Hoàn Kiếm trở thành trung tâm của TP và là địa giới phân biệt giữa khu phố cổ cùng những con đường ngoằn ngoèo với khu phố mới, mang lối kiến trúc hiện đại kiểu ô bàn cờ. Khu phố cổ với 36 phố phường mật độ dân cư dày đặc, trong khi khu phố mới dân cư, biệt thự còn thưa thớt. Phố chưa có tên và được đánh dấu bằng các ô số. Chiều của TP lúc này từ Bắc xuống Nam, trải dài từ hồ Trúc Bạch đến điểm cuối là hồ Bảy Mẫu…”.

Tính đến năm 1945 diện tích TP Hà Nội rộng khoảng 150km2. Vào thời gian này, Hà Nội phía Bắc giáp huyện Đông Anh (Phúc Yên), phía Đông giáp huyện Gia Lâm (Bắc Ninh), phía Tây giáp Hoài Đức, Đan Phượng, thị xã Hà Đông và phía Nam giáp huyện Thanh Oai, Thanh Trì (Hà Đông). Với thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, đã đưa nước ta sang một kỷ nguyên mới, đất nước. Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Hà Nội gồm 5 khu nội thành và 120 xã ngoại thành. Ngày 21-12-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh số 77 về việc thành lập TP trực thuộc Chính phủ T.Ư hoặc kỳ, thị xã thuộc kỳ. Theo đó Hà Nội thành TP trực thuộc Chính phủ T.Ư, gồm 17 khu nội thành và 5 khu hành chính ngoại thành.

Khi chiến tranh Đông Dương bùng nổ vào tháng 12-1946 và TP Hà Nội nằm trong vùng kiểm soát của người Pháp, bối cảnh của Thủ đô Hà Nội hoàn toàn thay đổi. Để phù hợp với hoàn cảnh hiện thời, Hà Nội đã tiến hành cấu trúc lại mô hình tổ chức chính quyền kháng chiến và địa giới hành chính. Trong suốt thời kỳ Hà Nội bị thực dân Pháp chiếm đóng, để phù hợp với tình hình chiến sự, địa giới hành chính có những điều chỉnh nhất định trong đó có sự thay đổi từ năm 1946 đến 1948 Sưu tập tài liệu lưu trữ: Quyết nghị số 28/QN-HN ngày 2-2-1950 của UB kháng chiến hành chính Hà Nội về việc cắt những thôn Mỹ Đức, Trung Tú, Trung Phụng và Kim Liên thuộc khu Bẩy Mẫu về khu Văn Miếu nội thành Hà Nội.

Tại Nghị quyết số 142/NQ-KC-HN ngày 13-6-1949 của UB kháng chiến hành chính về việc chia nội thành Hà Nội làm 2 quận lấy tên là quận I, quận II và ngoại thành Hà Nội làm 3 quận lấy tên là quận IV, quận V, quận VI. Đặc biệt là tài liệu: Nghị định số 46/TTg ngày 15-8-1950 của Thủ tướng chính phủ về việc hai quận I và quận II nội thành Hà Nội nay hợp nhất thành một quận lấy tên là quận nội thành Hà Nội.

Triển lãm “Dấu ấn địa giới hành chính Hà Nội qua tài liệu lưu trữ” sẽ diễn ra từ ngày 2 đến 15-10-2019 tại Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long, 19C Hoàng Diệu, quận Ba Đình, Hà Nội.