Những chìm khuất trong đời Lê Hoan

Lê Hoan (1856-1915), từ nhử có tên Lê Tôn, tự Ưng Chi, hiệu Mục Аình, thụy là  Vân Nghị. Sinh quán tại thôn Cự Lộc, xã Nhân Mục, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà  Đông (nay thuộc phường Thượng Аình, quận Аống Аa, Hà  Nội). Trên thực tế, người đời biết nhiửu đến Lê Hoan trên tư cách Tổng đốc các tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương, Thượng thư Bộ Binh kiêm Hữu đô Ngự sử­ viện Аô sát của triửu đình Huế và  từng giữ trọng trách Khâm sai đại thần Bắc Kử³. Tuy nhiên, trong suốt một thế kỷ qua, Lê Hoan thường bị qui là  kẻ tay sai cho Pháp, bán nước cầu vinh và  ra tay đà n áp cuộc khởi nghĩa Аử Thám, chân dung con người thực vẫn chìm khuất trong bóng tối và  người đời vẫn nhìn ông bằng con mắt ngử vực. Аiửu nà y có lý bởi những người yêu nước một thời không thể biết được những việc là m bí ẩn mà  chính Lê Hoan cũng cần che giấu, trong khi các nhà  cai trị người Pháp đương thời dù nghi ngại cũng không muốn công khai hé lộ ra cái điửu vốn bất lợi cho họ vử mọi mặt. Tuy nhiên với sự góp sức của nhiửu nhà  nghiên cứu trong và  ngoà i nước, hình ảnh quan chức, nhà  văn yêu nước Lê Hoan ngà y cà ng trở nên rõ nét.

Khâm sai Lê Hoan, ngoà i cùng bên trái (ảnh tư liệu)

Lê Hoan sinh trưởng trong một gia đình Nho học, nhiửu đời đỗ đạt và  là m quan trong triửu. Trong khoảng thời gian 1892-1897, Lê Hoan được lệnh phối hợp với viên Аại tá Pháp Galliéni mở hai chiến dịch buộc Hoà ng Hoa Thám ký thửa ước ngừng bắn. Người Pháp nghi ngử Lê Hoan có sự liên hệ, thông đồng với nghĩa quân Yên Thế. Sự thật, ngay từ năm 1892, Lê Hoan từng viết thư cho Аử Kiửu: Lúc nà y chống với quân Pháp phửng có ích gì, vì họ mạnh hơn. Chúng ta hãy là m như đã từ bử sự nghiệp của người nước Nam mà  chỉ thân thiện với Pháp thôi. Chúng ta phải kiên trì, rồi một ngà y kia chúng ta sẽ tập hợp chống lại chúng và  tống chúng ra biển. Thời cơ lúc nà y chưa đến. Tốt hơn hết là  hãy ru ngủ chúng bằng tình bạn giả vử của chúng ta (Báo cáo ngà y 13/10/1897 của viên chỉ huy Pennequin. Dẫn theo Thư gử­i từ Pháp. Tạp chí Xưa và  Nay, số 9-1998, tr.29)...

Bức thư trên lọt và o tay chỉ huy quân đội Pháp Pennequin và  ông ta kết luận: Chúng ta đang bị khối quan lại và  Nho sĩ căm ghét, chúng không từ bử việc đánh đuổi chúng ta đâu. Một bộ phận quan chức và  giới báo chí Pháp lên tiếng yêu cầu xét xử­ Lê Hoan từng liên lạc và  có biết trước vử vụ phục kích nhưng lại không ngăn cản hoặc báo động cho quân Pháp biết. Kết quả là  Lê Hoan không còn được tin tưởng, đã bị giáng hai cấp và  chuyển đi nơi khác.

Bị người Pháp luôn ngử vực và  nhử chính điửu đó nên Lê Hoan được vua quan triửu đình Huế coi trọng. Năm 1895, Lê Hoan được ông vua yêu nước Thà nh Thái phong là  Tự Thiện Аại phu, Binh Bộ Thượng thư kiêm Аô sát viện Hữu Аô ngự sử­, tước Phú Hồn Nam. Năm 1902, ông được giao là m Tuần phủ Hưng Yên, đứng ra xây dựng lại Văn Miếu hà ng tỉnh. Năm 1903, chuyển sang là m Tổng đốc Hải Dương. Năm 1905, được giao kiêm nhiệm Аổng lý quân vụ Аại thần.

Ba năm sau, Lê Hoan lại bị nghi có liên hệ với nghĩa quân Аử Thám trong vụ Hà  thành đầu độc (ngà y 27-6-1908). Trong báo cáo tuyệt mật của Công sứ Lạng Sơn Du Vaure gử­i Thống sứ Simoni ở Hà  Nội cho biết việc bắt được một trong những thủ lĩnh dưới trướng Аử Thám là  Dương Băng àšc cùng 14 người khác đã khai ra vụ Hà  thành đầu độc là  do một nhóm quan lại triửu đình chủ mưu, trong đó có vai trò quan trọng của Lê Hoan: Аây là  những tên hoạt động cách mạng bản xứ mà  tôi đã bắt cuối tháng 8 vừa rồi ở Lạng Sơn và  dẫn giải đến văn phòng của ngà i ở Hà  Nội để thẩm vấn sau khi có những lời cáo buộc chúng chống lại các quan Tổng đốc Lê Hoan, Vũ Quang Nhạ, Trần Аình Lương và  quan Аử đốc Thuật... Vụ án chuyển sang Tòa đại hình, nghĩa là  phải giao toà n bộ các công chức bản xứ nà y cho báo chí xử­ lý. Tuy nhiên lại quá thiếu những bản sao lục để có thể nắm được cơ hội quá mức mong đợi nà y để bà n cãi dà i dòng và  để cho phía luật sư bà o chữa thân chủ chỉ trích, những luật sư nà y sẽ không quên buộc tội Trần Аình Lương, Lê Hoan và  những quan chức khác là  những người đử xướng các vụ đầu độc ở Hà  Nội và  các hà nh động cách mạng khác...

Hà ng loạt các báo thời bấy giử như Аông Dương (04/3/1897), Phương Аông (11/10/1896), Hải Phòng (07/9/1897), Tương lai Bắc Kử³ (03/4/1897),  Nước Pháp quân sự (19/7/1910), sách lịch của lính thủy đánh bộ (1910)... đã viết bà i lên án Lê Hoan gay gắt: Có hay không việc Lê Hoan, viên Tổng đốc Bắc Ninh có tay chân xấu xa đã được ông ta thu nhận nhằm mục đích gây ra những rối loạn chính trị trong tỉnh?... Nếu ông ta có tội và  là  tên kẻ cướp xấu xa nhất Аông Dương, cần loại bử ông ta khửi nơi mà  ông ta không ngừng gây khó khăn cho chúng ta... Аể là m được điửu nà y, Chính phủ có hai cách: hoặc là  đà y ông ta đến đảo Guyane, hoặc là  nói theo cách của nhà  báo Mặt Giời, giáng lên đầu ông ta cánh tay pháp luật của nước Pháp từ lâu bị ngưng trệ.

Nhà  báo Pháp C. Morice viết trên tử Phương Аông (11/10/1896): Có phải Lê Hoan hoà n toà n trong sạch và  nếu như vậy cần công bố rõ rà ng kèm theo các chứng cứ. Hay là  ông ta có tội, và  dựa và o các hoà n cảnh, tội trạng của ông ta có tính chất đặc biệt nghiêm trọng và  phải bị trừng trị nặng hơn so với việc hạ bậc.

Từ hà ng loạt bà i báo và  tà i liệu của mật thám, các Viện sĩ Viện Hà n lâm Khoa học thuộc địa của Pháp đã hạ bút kết tội Khâm sai Аại thần Lê Hoan trong cuốn Từ điển tác giả, Tác phẩm Tổng quát - Cổ điển và  Hiện đại vử Аông Dương thuộc Pháp (1935): Năm 1909,... ông ta đã chỉ huy 400 thân binh để tìm cách bắt liên lạc với các toán phỉ ở Yên Thế. Cuối năm đó, ông ta bị kết tội là m những điửu hại đến thanh danh và  hùa theo trùm phỉ và  cuối cùng là  tội phản bội...

Riêng ông vua yêu nước Duy Tân lại tử ra hiểu biết, tin cậy và  trọng dùng Lê Hoan, quyết định bổ chức Khâm sai Bắc Kử³ và  tấn phong tước Hoan Nam Tử­ (1909). Ở và o hoà n cảnh nà y, bử ngoà i Lê Hoan cà ng cần che chắn, minh chứng khả năng ngoại phạm, bên cạnh đó lại cũng cố tử ra mẫn cán trong công việc. Tuy vậy, rút cuộc phía người Pháp vẫn không tin dùng Lê Hoan và  chỉ mấy tháng sau khi được trao trọng trách Khâm sai toà n quyửn trông coi xứ Bắc Kử³, ông đã bị phế truất. Sự kiện nà y đã được H. de Rauville viết thà nh bà i với nhan đử La Resvocation du Kham - sai Lê - Hoan (Việc cách chức Khâm sai Lê Hoan), in trên báo La Libre parole (Tiếng nói tự do) tại Paris, số 6569, ra Thứ bảy, ngà y 10/4/1910.

Bà i báo có đoạn nhấn mạnh: Аiện tín từ Аông Dương thông báo rằng ông Picquié, quyửn Toà n quyửn Аông Dương thay ông Klobukowski vắng mặt, vừa cách chức Khâm sai Lê Hoan chỉ huy quân diệt Аử Thám. Cùng lúc đó, Khâm sai vẫn tiếp tục chiêu hà ng.

... à”ng Klobukowski hoà n toà n tin tưởng Lê Hoan, người luôn chứng tử tấm lòng tận tụy đối với Toà n quyửn và  sự trung thà nh với nước Pháp. Nhưng những người hiểu rõ vử phương Аông biết rõ sự tính hai mặt của Lê Hoan và  sự nhẫn nhịn mà  ông ta đã chịu để đợi thời cơ: mới đây Аử Thám cũng bà y tử sự tôn kính tới ông Doumer, điửu nà y không ngăn ông trở vử căn cứ khi ông có thời điểm thuận lợi để là m điửu đó...

Nếu chúng ta hiểu rõ tình hình, những linh cảm nà y chắc sẽ được thực hiện: Khâm sai Lê Hoan liên minh với Аử Thám; ông ta chia xẻ cho Аử Thám tiửn mà  ông được thuê để trả cho quân đội đến bắt Аử Thám. Cuối cùng, ông ta dùng uy tín mà  chúng ta đã trao cho để kích động dân chúng chống lại những người chinh phục nước ngoà i.

à”ng Klobukowski, người hầu như chỉ ngồi là m việc trong các tòa lãnh sự và  tìm hiểu rất ít vử người bản xứ, không hử hay biết vử những mánh khóe nà y; nhưng ông Picquié, một nhà  thực dân chuyên nghiệp, lại không bị lừa: ông đã cắt đứt ý đồ của Khâm sai bằng cách đình chỉ công việc và  yêu cầu xuất trình sổ sách.

Trong khi chử đợi, thuộc địa Аông Dương lớn của chúng ta, vốn đã bị lung lay mạnh từ khi Nhật thắng lợi ở Mãn Châu Lý, hiện đang rất sôi động. Rồi đây trong cuộc khởi nghĩa tới, chúng ta có thể sẽ thấy Khâm sai và  Đử Thám, thống nhất trong một tình bạn hữu gắn bó, nghĩa quân của họ được trang bị đầy đủ vũ khí và  lương thực bởi sự chăm sóc của chúng ta, sẽ cùng sát cánh chống lại quân đội chúng ta...

Dù chưa có đầy đủ bằng chứng xác thực, chưa bắt được tận tay nhưng các nhà  thực sân sà nh sửi đã cảm nhận, dự đoán và  phần nà o thấy được việc là m và  mối quan hệ gắn bó giữa Lê Hoan với các cuộc khởi nghĩa miửn thượng du Bắc Bộ. Họ hiểu được căn bản thái độ, tư tưởng, ý chí và  mục đích sâu xa của ông quan yêu nước Lê Hoan... Qua hệ thống những sự việc, tà i liệu mà  người Pháp đã quan sát, theo dõi và  viết vử Lê Hoan có thể thấy ông thực sự là  người có tư tưởng yêu nước chống Pháp. Việc Lê Hoan bị cách chức Khâm sai và o năm 1910 đã được đưa công khai trên báo chí tiếng Pháp với đầy đủ lý do kèm theo những lời phân tích, đánh giá, nhận định cà ng chứng tử sự thật vử nhân cách và  chiửu sâu tinh thần yêu nước của ông trong điửu kiện và  hoà n cảnh lịch sử­ cụ thể lúc bấy giử...

Có thể khẳng định ngay từ khi còn trẻ cho đến cuối đời, Lê Hoan luôn thể hiện rõ tinh thần yêu nước chống Pháp. à”ng chấp nhận là m quan trong nội các triửu đình Huế, thậm chí bử ngoà i hợp tác với quân Pháp trong việc đánh dẹp phong trà o khởi nghĩa Yên Thế nhưng đằng sau đó lại luôn có những hoạt động bí mật, vừa ngầm tiếp sức cho nghĩa quân vừa là m nội gián và  tổ chức lực lượng chống Pháp. Nói cách khác, ông là m quan nhưng lại là  nội gián, vừa là  người ủng hộ các phong trà o yêu nước, cộng sự của Hoà ng Hoa Thám đồng thời bí mật tham gia tổ chức, điửu hà nh lực lượng chống Pháp. Hà nh động và  cách thức hoạt động của ông phù hợp với điửu kiện, hoà n cảnh và  tình thế của một quan chức giữa thời kử³ lịch sử­ phức tạp và  đầy biến động hồi cuối thế kỷ XIX “ đầu thế kỷ XX.