NSND Trần Văn Thủy - một người tử­ tế

1. NSND Trần Văn Thủy sống trong một ngõ nhử yên tĩnh trên đường Hoà ng Hoa Thám “ Hà  Nội, nhưng nơi cư ngụ lại là  một ngôi nhà  cao ráo và  rộng rãi, cây trứng gà  trước hiên nhà  đã xum xuê tửa bóng.

à”ng nói, ngôi nhà  nà y được xây cất bằng chính tiửn là m phim với nước ngoà i của mình, sau bao nhiêu lận đận vất vả với phim trường trong nước. Bởi có dạo khó khăn và  cô đơn quá, mẹ ông đã khóc: Con ơi, sao cái nghử của con khổ thế. Nhưng ông vẫn bửn bỉ với con đường của mình. Mỗi khi tiếp khách, ông thường trọng thị thắp hương trước bà n thử tổ tiên mình, như một thói quen, và  cũng có thể như muốn phác một cử­ chỉ rằng, những điửu chúng ta trao đổi với nhau đửu là  chân thà nh và  tử­ tế.

Nhìn lại những việc đã là m của đời mình, ông cho rằng có những việc lạ lùng, may mắn cứ như có  thần linh giúp đỡ, phần lớn cũng đến bử đến bến. Người đời thường nói, ăn ở thế nà o đời sẽ trả lại cho mình như thế, nhưng soi chiếu và o những khuất tất trong lịch sử­ một cách sâu sắc, ông thấy không ít người có tà i, có công thì số phận lại hẩm hiu. à”ng có ước mơ không tưởng là  là m sao để hậu thế không đi và o những vết xe đổ của quá khứ, là m thế nà o hoá giải tất cả những lầm lẫn của chúng ta trong quá vãng, có như thế mới hoá giải hết những kết uất, để mọi con dân nước Việt được yêu thương đất nước nà y một cách ngang bằng.

Thời gian Trần Văn Thủy là m việc tại Hãng phim Tà i liệu là  quãng đời thú vị nhất của ông. Là  một người quê gốcNam Аịnh, ông đọc Hà  Nội như tất cả những ai gia nhập và o Hà  Nội. Chất lịch lãm đã ngấm sâu và o con người nà y, bởi cung cách nói chuyện nhử nhẹ, đôi khi để diễn đạt một điửu gì đó từ sâu thẳm bên trong, ông lại đặt tay lên ngực trái của mình. Những gì tinh túy nhất sau một chuỗi dà i quan sát, nghiửn ngẫm, suy tư, dường như được ông rút ruột trong bộ đôi tác phẩm Chuyện tử­ tế và  Hà  Nội trong mắt ai.

Chuyện tử­ tế (1985) kể vử thân phận của những người nghèo khổ dưới đáy xã hội. Những người là m phim xông xáo và o đời và  gặp lắm cảnh trái ngang: đến quay một lò gạch thì bị chủ lò gạch xua đuổi. Một đứa bé chăn vịt vì mệt, cần ngủ, lỡ để đà n vịt và o phá ruộng hợp tác xã mà  phải mang lý lịch xấu. Một giáo viên toán phải đi bán rau. Những cựu chiến binh một thời oanh liệt nay người đạp xích lô, kẻ là m nghử sử­a xe đạp. Một bà  mẹ cùi hủi bị người đời khinh chê nhưng quyết chí đúc 18 vạn hòn gạch là m gia tà i để lại cho đứa con trai. Аan xen giữa những mảnh đời là  những suy nghĩ, nhận thức vử sự tử­ tế... Những năm thời bao cấp, hai bộ phim nà y đã là m nên một điửu chưa từng có: chiếu rạp từNam ra Bắc trong một thời gian dà i, người nối người chen nhau đi xem. Và  kết quả thật không ngử, Chuyện tử­ tế đã đưa tên tuổi đạo diễn Trần Văn Thủy vượt đại dương đến các nước xa xôi trên thế giới. Còn Trần Văn Thủy cũng đi và o lịch sử­ với tư cách cá nhân: trở thà nh một trong những nhà  là m điện ảnh uy tín hà ng đầu của ViệtNam. à”ng kể với chúng tôi rằng, đó là  những tấm giấy thông hà nh để ông gặp gỡ mọi người, không chỉ trong nước mà  là  Việt Kiửu ở khắp nơi trên thế giới.

à”ng nói: Tôi thường tâm sự với các đồng nghiệp trẻ rằng tiêu chí của phim tà i liệu không chỉ là  đúng và  đủ. Аúng và  đủ là  tiêu chí của nghị quyết, của các công trình nghiên cứu khoa học. Hấp dẫn là  tiêu chí đầu tiên của tôi. Phim tà i liệu muốn hấp dẫn, phải đánh động và o thần kinh của xã hội đương đại, khiến người xem tự soi lại mình, rằng ta đang sống như thế nà o, ta phải là m gì để có thể sống tốt hơn, lương thiện hơn, tử­ tế hơn. Con người vẫn khao khát vử lẽ sống, vử lẽ phải, chuyện trị nước, yên dân, chuyện hoà  hợp hoà  giải, chuyện tôn trọng sự khác biệt... Toà n là  chuyện nóng cả, đâu phải tìm kiếm xa xôi gì tận bên Mử¹, bên Tà u? Là m phim tà i liệu không phải để nói bằng được những điửu mình nghĩ, mà  phải nói được những bức xúc của số đông, đụng chạm đến điửu gì sâu thẳm của nỗi đau thân phận con người, khiến người ta suy nghĩ. Аó là  một giải mã, một chìa khoá mở ra lối đi cho riêng tôi.

2. Năm 1992, khi là m phim Có một là ng quê với đà i truyửn hình NHK, mô tả đời sống tinh thần thanh bạch, ấm cúng, đầy tình là ng nghĩa xóm của một là ng quê nghèo Việt Nam sống bằng nghử đà o đất nặn thà nh chum vại, tiểu sà nh, ông cứ thắc mắc tại sao người Nhật lại bử tiửn cho mình thực hiện bộ phim nói vử cái tôi, vử một là ng nghèo như thế, lại còn cho tôi thuê cả trực thăng để quay. Khi cùng xem phim ởTokyo, những người Nhật Bản đã nói rằng: Аây là  chuyện cổ tích đời nay! Lúc ấy ông mới hiểu, người Nhật Bản đã từng nghèo như thế, đã từng tốt với nhau như thế và  họ biết hơn ai hết sự già u lên có khi là m quan hệ con người xấu đi, họ muốn cho con cháu họ thấu hiểu điửu đó. Аó là  điửu mà  ViệtNam của chúng ta hình như chưa giác ngộ được.

à”ng nói: Chúng ta đang mải chạy theo sự tăng trưởng vử kinh tế, sao nhãng quan tâm đến tình người, đến đạo đức, đến sự tử­ tế. Trong thẳm sâu của mình, khi đặt niửm vui, nỗi buồn và o cái chung, thấy đau đớn lắm. Và o đầu thế kỷ, cụ Phan Châu Trinh đã chủ trương nâng cao dân trí. Аiửu đó bây giử vẫn còn rất thời sự. Dân trí hiểu theo nghĩa của riêng tôi là  sự hiểu biết rộng lớn, trong đó có sự hiếu hoà , tin cậy, để con người cảm thấy biết sống và  đáng sống, chứ không phải ngổn ngang, bê bối như bây giử. Nguyên nhân sâu xa của sự bê bối là  sự xuống cấp vử nhân cách. Suy cho cùng thì vấn đử của xã hội ViệtNam bây giử chính là  vấn đử nhân cách. Từ tham nhũng, mua quan chạy chức, đến chuyện nói một đằng, nghĩ một nẻo... Tôi nghĩ loà i người từ khi sinh ra đã được dạy rằng hãy nói điửu mình nghĩ. Nhưng có lẽ chưa bao giử nói dối trở thà nh bình thường như bây giử. Chống sự suy thoái của đời sống chính là  chống sự xói mòn của nhân tính.

Tại đỉnh đèo Hải Vân tháng 3.1988 “ trên đường và o dự LHP VN-VIII ở Đà  Nẵng (Từ trái qua phải: Thanh An, Phan Sơn, Trần văn Thuỷ, Phạm Cường)

Trần Văn Thủy là  người may mắn được đi nhiửu, với tâm thế của một người nhà  quê ra tỉnh, ông thích quan sát đời sống dân chúng, gần gũi chuyện trò, tìm hiểu những va đập của đời sống bà  con hải ngoại ở Pháp, Аức, Anh, Italia, Bỉ, Australia, Nhật, Mử¹... khám phá những xung đột ý thức hệ trong thế kỷ qua, để có thể khôi phục lại một mảng tinh thần hầu như đã vỡ nát vì chiến tranh và  những năm tháng khó khăn nối tiếp, giúp cho con người từ nhiửu phía hiểu nhau hơn, xích lại gần nhau hơn. Những điửu đó ông trút và o tác phẩm, mà  mỗi thước phim người xem như đang rì rầm trò chuyện cùng người đạo diễn. Mở đầu phim Chuyện tử­ tế  năm 1985, ông đã viết: Tử­ tế vốn có trong mỗi con người, mỗi nhà , mỗi dòng họ, mỗi dân tộc. Hãy bửn bỉ đánh thức sự tử­ tế, đặt nó lên bà n thử tổ tiên hay trên lễ đà i của quốc gia, bởi thiếu nó, một cộng đồng dù có nỗ lực tột bực và  chí hướng cao xa đến mấy thì cũng chỉ là  những điửu vớ vẩn. Hãy hướng con trẻ và  cả người lớn đầu tiên và o việc học là m người, người tử­ tế trước khi mong muốn và  chăn dắt họ trở thà nh những người có quyửn hà nh, giửi giang, hoặc siêu phà m.... Tết vừa rồi, ông được một người bạn già  cho mấy chữ trong bức thư hoạ: Con người hoà  thuận với nhau thì mãi mãi là  mùa xuân. Những người cuối đời nhìn nhau không thể nà o còn nhầm lẫn được.

3. Ngoà i đời, Trần Văn Thủy là  một người xem trọng những việc tử­ tế. à”ng là  ân nhân của nhiửu học sinh nghèo, những em bé tật nguyửn, và  đã chắt chiu từng đồng tiửn kiếm được để xây bảy cây cầu nhử và  xây trường học cho những nơi khốn khó.

Gần hai mươi năm qua, ông đã góp phần xây được tám cây cầu to, rộng, đẹp, bửn chắc, xây trường tiểu học, trường mầm non, trường mẫu giáo, nhà  trẻ, khu văn hoá, gần một trăm giếng bơm nước sạch, nhiửu ngà n mét vuông bêtông đường là ng, trợ cấp cho người nghèo và  các cháu bị hậu quả chất độc da cam, xây dựng lăng mộ tổ, lập ấp, và  nhiửu việc khác nữa. à”ng không nghĩ đó là  việc từ thiện, vì hai chữ từ thiện khiến ông có cảm giác đó là  sự ban ơn. à”ng coi việc mình là m chỉ là  chỉ là  tiến hà nh những điửu hiếu nghĩa. Bửn bỉ đánh thức sự tử­ tế xung quanh, và  ông đã trở thà nh một người tử­ tế từ bao giử cũng không rõ nữa.

***

BOX: Nhận xét vử ông, nhà  văn Nguyên Ngọc cho rằng: Có thể nói không ngần ngại rằng anh là  người là m phim tà i liệu chính luận giửi nhất nước ta. Trần Văn Thuỷ có một cái gì hơi giống Trịnh Công Sơn, bởi sự hoà  quyện tuyệt vời giữa hình ảnh và  lời bình, nâng giá trị của tư liệu lên rất nhiửu. Một nhà  văn chính luận sâu sắc trong vai trò một đạo diễn, luôn trực diện với những vấn đử nóng hổi của nhân sinh.

Một số giải thưởng đã đạt được

Những người dân quê tôi, phim đầu tay, quay ở chiến trường khu Năm, đoạt giải Bồ câu bạc tại LHP Quốc tếLeipzig (1970). Phản bội, giải và ng LHP Việt Nam 1980, giải Аạo diễn xuất sắc. Hà  Nội trong mắt ai, giải và ng LHP Việt Nam 1988, giải Biên kịch xuất sắc nhất, Аạo diễn xuất sắc nhất, Quay phim xuất sắc nhất. Chuyện tử­ tế (1985), giải Bồ câu bạc LHP quốc tế Leipzig, được báo chí nước ngoà i gọi là  Quả bom đến từ Việt Nam, được hơn 10 đà i truyửn hình lớn trên thế giới mua bản quyửn và  được chiếu rộng rãi ở châu à‚u, Nhật Bản, àšc và  Mử¹... Chuyện từ góc công viên, Giải và ng LHP hội Аiện ảnh năm 1996. Tiếng vĩ cầm ở Mử¹ Lai (1999), giải và ng LHP châu à “ Thái Bình Dương lần thứ 43, danh hiệu Chứng nhân của thế giới (Witnessing The World) của hội thảo Аiện ảnh quốc tế tại New York 2003, Mử¹.

à”ng được trao tặng danh hiệu Chứng nhân của thế giới tại hội thảo The Robert Flaherty dà nh cho 200 nhà  là m phim tà i liệu độc lập, tại New York (Mử¹) năm 2003.