Phát hiện phế tích kiến trúc Phật giáo thời Trần

Từ thập kỷ 80 của thế kỷ XX, ở xã Phù Nham các nhà  khảo cổ đã phát hiện các di vật trống đồng, thuổng đồng, vòng tay đồng... thuộc văn hóa Аông Sơn. Và o năm 2000, ông Lường Văn Xiên ở bản Аao sau khi thuê máy múc đất đà o ao, ở độ sâu 60-80cm thì phát hiện khoảng 5- 6 lò nung, các loại gạch ngói lạ thời cổ: gạch chữ nhật, ngói mũi lá, mũi hà i, ngói ống... Nay một phần lấp sâu chỗ khác, phần kè đắp bử ruộng, bử ao, vương vãi trong khuôn viên vườn nhà  với số lượng khá lớn.

Còn tại đồi Pú Tre, cách nhà  ông Lường Văn Xiên khoảng 1km vử hướng Bắc, năm 1978, hợp tác xã người Hoa thuê máy ủi đỉnh quả đồi nà y trồng mía thì phát lộ ngói mũi hà i, mũi lá. Khi ủi đến đỉnh mặt phẳng thì phát hiện đá bó vỉa, ngói, gốm, tiửn cổ. Máy ủi chết máy, họ cho là  thiêng nên để nguyên tại chỗ, nay trồng chè, keo và  trồng tre. Từ khi đồng bà o miửn xuôi lên tiếp tục khai phá đất trồng chè, quả đồi nà y được người Thái đen địa phương đặt tên là  Pú Tre (nghĩa là  đồi chè).

Tháng 6/2011, Bảo tà ng tỉnh tổ chức đoà n điửu tra khảo sát, thám sát thăm dò khảo cổ dưới chân đồi, đỉnh đồi Pú Tre, Pú Chìa Chùa và  vườn nhà  ông Lường Văn Xiên ở bản Аao. Tại hai đỉnh đồi Pú Tre, Pú Chìa Chùa đửu phát hiện được các loại đá gọi là  "đá ông sư", gạch, ngói, ngói mũi hà i, ngói mũi lá, ngói bò nóc, ngói bò nóc trang trí hoa sen, cánh sen lật, gốm hoa nâu.

Có điửu lạ là  loại đá ông sư đửu lấy ở ngòi Thia để kè bó vỉa nhưng ở Pú Tre sử­ dụng loại đá từ 2kg trở lên, còn ở Pú Chìa Chùa chỉ sử­ dụng loại đá từ 1kg trở xuống. Chân tảng có khắc cánh sen, nhưng những viên đã nà y được nhân dân chuyển vử là m đá mà i dao nên bị mử mòn, mất hoa văn khó xác định.

Аặc biệt, ở đồi Pú Chìa Chùa cách nhà  ông Lường Văn Xiên 2km, cách đồi Pú Tre 1km đửu vử phía Bắc chỉ cần bóc một lớp đất mà u nâu hơi đen (đất mùn) khoảng 35 đến 45cm là  chạm và o gạch, ngói.  Аoà n điửu tra, khảo sát cho rằng, khu nhà  ông Lường Văn Xiên là  khu sản xuất vật liệu đất nung xây dựng kiến trúc Phật giáo; ở Pú Tre và  Pú Chìa Chùa, đá ông sư được vận chuyển từ suối Thia lên để kè bó vỉa nửn của hệ thống kiến trúc kể trên. Tuy vậy, tộc người Thái Аen vốn có chữ viết, cư trú trước đó lại không có trang viết nà o cũng như các cụ già  ở đây đửu không biết gì vử hệ thống di tích, phế tích đất nung đồ sộ từng tồn tại ở nơi đây.

Hiện cũng chưa rõ mối quan hệ, liên quan gì đến kiến trúc Phật giáo thời Trần (ở Phú Thọ) hay Hắc Y - Lục Yên (Yên Bái) hay không. Аoà n khảo sát đang tiến hà nh là m tử trình đử nghị Ủy ban Nhân dân tỉnh Yên Bái cho phép phối hợp với các chuyên gia khảo cổ học, tiếp tục mở rộng, nghiên cứu, khai quật lớn, dà i hạn (vì phế tích hoà n toà n nằm sâu trong lòng đất) tại các điểm đã phát hiện khu vực nà y.

Việc là m nà y có ý nghĩa lớn nhằm là m sáng tử lịch sử­ đời nhà  Trần và  lịch sử­ dân tộc Thái Аen Mường Lò - Văn Chấn. Rất có thể, đây là  di tích thời Trần hiếm hoi có một không hai, lần đầu tiên phát hiện được ở phía Tây của tỉnh Yên Bái.