NSND Nguyễn Hoàng Tuấn: Một đời tận hiến cho nghệ thuật

Người nghệ sĩ ấy là NSND Nguyễn Hoàng Tuấn - thuyền trưởng từng chèo lái “con thuyền” Nhà hát Múa rối Thăng Long đi đến bến bờ thành công cả về giá trị nghệ thuật và thương mại, đưa nghệ thuật múa rối của đất kinh kỳ nói riêng và Việt Nam nói chung thực sự trở thành sản phẩm văn hóa tiêu biểu, nghệ sĩ sống được bằng nghề giữa lúc sân khấu truyền thống chật vật sáng đèn.

Nhớ mãi mùa xuân năm ấy, khoảng đầu những năm 2000, chúng tôi đến Nhà hát Múa rối Thăng Long gặp NSƯT Lê Văn Ngọ - Giám đốc nhà hát, nghe ông trò chuyện về tâm huyết gầy dựng lại và từng bước đưa đơn vị bước vào giai đoạn mới. Trong niềm vui đưa vào và phát triển nghệ thuật múa rối nước từ trò diễn dân gian nơi làng quê thành tiết mục biểu diễn tại sân khấu chuyên nghiệp, NSƯT Lê Văn Ngọ không quên nhắc về thế hệ kế cận, trong đó có Nguyễn Hoàng Tuấn, với niềm tin người trẻ sẽ kế tục tốt. Niềm tin của người tiền nhiệm ấy đã đúng với Nguyễn Hoàng Tuấn khi anh lần lượt được giao trọng trách từ Phó Giám đốc (2004) rồi đến Phó Giám đốc điều hành (2007) và Giám đốc (2009).

Tư duy đột phá

Những năm đầu thế kỷ XX, sân khấu rơi vào thoái trào vì phải chật vật cạnh tranh với các loại hình giải trí khác. Nhiều nhà hát không thể tổ chức biểu diễn nên “ngủ đông” kéo dài. Vậy nhưng, thủy đình của Nhà hát Múa rối Thăng Long ở 57B phố Đinh Tiên Hoàng (Hoàn Kiếm, Hà Nội) vẫn sáng đèn, từ các suất diễn đều đặn cuối tuần rồi dần thêm một số ngày trong tuần. Đến cuối năm 2013, Trung tâm kỷ lục châu Á chính thức xác lập đây là “Nhà hát duy nhất châu Á đạt kỷ lục diễn rối nước 365 ngày/ năm”.

Thành công ấy gắn liền với tư duy đổi mới và bản lĩnh dám làm của người đứng đầu. Quả vậy, ngay khi được phân công tiếp nhận và điều hành nhà hát, Phó Giám đốc Nguyễn Hoàng Tuấn bắt tay vào thành lập dàn nhạc gồm hơn chục thành viên đều được đào tạo chính quy. Trước đó, đơn vị không có dàn nhạc chính thức để phục vụ hoạt động biểu diễn, trong khi âm nhạc là thành phần vô cùng quan trọng cùng làm nên thành công của tiết mục, chương trình, vở diễn. Từ khi có dàn nhạc, chất lượng các chương trình, vở diễn thực sự được nâng tầm cao mới.

Ở cương vị đạo diễn, Nguyễn Hoàng Tuấn mạnh dạn tìm tòi, sáng tạo thông qua việc sử dụng tiết mục, trò diễn cổ truyền để kể hoàn chỉnh một câu chuyện lịch sử, truyền thuyết, dân gian… Ở đó, những yếu tố đặc sắc của truyền thống luôn được kế thừa, phát huy và quyện hòa trong hiện đại qua không gian biểu diễn, âm thanh, ánh sáng… Những vở diễn như “Huyền thoại Tiên Rồng”, “Linh thiêng hai tiếng đồng bào”, “Bay lên từ mặt nước”… khi tham gia các kỳ Liên hoan Múa rối quốc tế đã đem đến nhiều bất ngờ cho khán giả trong nước và quốc tế cũng như sự thán phục từ đồng nghiệp, mang về nhiều Huy chương Vàng, Huy chương Bạc trao cho tập thể, cá nhân.

Có thể thấy, NSND Nguyễn Hoàng Tuấn luôn thể hiện sự đột phá trong tư duy cùng tầm nhìn xa và rất thiết thực. Không chỉ nâng tầm chuyên nghiệp hóa trong biểu diễn, ông còn hướng tới những sản phẩm chất lượng nghệ thuật cao, đáp ứng sứ mệnh phát triển công nghiệp văn hóa của đất nước gần 10 năm sau. Cùng với đó còn là việc đảm bảo đời sống cho nghệ sĩ, không chỉ đủ sống mà còn thu nhập tốt. Lúc sinh thời, NSƯT Phương Nhi - Trưởng đoàn diễn viên Nhà hát Múa rối Thăng Long từng chia sẻ: “Những năm qua, chúng tôi được an tâm làm nghề khi có người thuyền trưởng chèo lái giỏi cả về chuyên môn lẫn tầm nhìn phát triển như anh Tuấn. Đó là điều thực sự may mắn với một đơn vị tự chủ về tài chính như nhà hát và nhất là khi các đơn vị nghệ thuật khác vẫn luôn phải nhọc nhằn mưu sinh”.

Đau đáu với nghề

Vở rối nước “Hoàng đế cờ lau” - Huy chương Vàng tại Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng năm 2024 là tác phẩm cuối cùng do NSND Nguyễn Hoàng Tuấn đạo diễn. Nhớ lần gặp dịp mùa xuân năm 2025, ông bảo, là người công tác lâu năm tại nhà hát, vở diễn này ông tri ân những gì đã thành công ở nơi đây. Thêm nữa: “Nhà hát được đặt trên phố có tên Đinh Tiên Hoàng và tôi cũng sống trên phố này mấy chục năm nên muốn có cái gì đó để tri ân, đền đáp, tìm ra và làm một việc gì đó để tôn vinh đức vua Đinh Tiên Hoàng”, NSND Hoàng Tuấn bày tỏ trong nụ cười thật hiền.

Rồi ông say sưa nói về những tâm huyết, trăn trở làm thế nào để khắc họa sinh động, hấp dẫn, có chiều sâu về một nhân vật lịch sử nổi tiếng như Đinh Tiên Hoàng bằng loại hình nghệ thuật vốn chỉ dành cho trò diễn, tiết mục. Chìa khóa ông tìm ra là cần kết hợp giữa rối cạn - rối nước, giữa truyền thống - hiện đại, âm nhạc dân gian - đương đại. Những tưởng cứ thế là cánh cửa mở ra nhưng kỳ thực người nghệ sĩ tài hoa này còn phải dụng công rất nhiều thì mới có thể kết hợp các yếu tố đó một cách hòa quyện, hiệu quả để đáp ứng mục tiêu hướng tới và giúp thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử nhanh nhất, dễ nhớ nhất qua ngôn ngữ múa rối. Trong đó, ông sử dụng âm nhạc dân gian đương đại và sân khấu 2 tầng liên kết rối cạn, rối nước. Trò diễn thì không nằm ngoài trò truyền thống nhưng phải chọn cho phù hợp, không bị gượng ép với nội dung.

Thực ra, đây cũng là tiêu chí sáng tạo xuyên suốt hơn 40 năm lao động nghệ thuật của NSND Hoàng Tuấn. Những vở diễn trước đó như “Huyền thoại Tiên Rồng”, “Linh thiêng hai tiếng đồng bào”… ông cũng dùng ngôn ngữ đặc sắc của múa rối để kể những câu chuyện về lịch sử, huyền sử. Những vở diễn này không chỉ quyến rũ khán giả bước vào trải nghiệm cùng nghệ thuật truyền thống của cha ông mà còn gieo vào lòng em thơ niềm tự hào về dòng máu Lạc Hồng cũng như tinh thần đoàn kết, ý thức tự lực, tự cường.

Và không phải ngẫu nhiên ông dành nhiều tâm huyết sáng tạo những vở diễn về lịch sử, đất nước con người Việt Nam như thế. Khi còn là thuyền trưởng của Nhà hát Múa rối Thăng Long, ông từng tâm tư: “Trong niềm vui nhà hát sáng đèn suốt 365 ngày, lòng tôi còn đó nỗi trăn trở: Phần lớn là du khách quốc tế đến thưởng thức. Cần phải làm điều gì đó để khán giả nước nhà đến với nghệ thuật dân tộc. Và tôi nhận ra rằng, bên cạnh trò diễn cổ truyền cần phải có những chương trình, vở diễn về đất nước, con người Việt Nam, nhất là những câu chuyện lịch sử. Vậy là tôi bắt tay vào sáng tạo…”.
Rồi ông đau đáu về điểm biểu diễn cố định, nhất là với vở “Hoàng đế cờ lau” khá kén vì cần sân khấu diễn được cả rối cạn và rối nước mà ở thủy đình 57B Đinh Tiên Hoàng chỉ diễn được rối nước cùng lịch phục khách quốc tế quá dày. Ông mừng khi hay tin nhà hát cho biết có kế hoạch triển khai sửa chữa, cải tạo thêm tầng để có 2 sân khấu.

Ngay cả khi nghỉ hưu tại Nhà hát Múa rối Thăng Long và đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Hội Sân khấu Hà Nội, ông vẫn đau đáu về những khó khăn của sân khấu nước nhà từ vấn đề kịch bản đến làm thế nào để đưa vở diễn đến với khán giả, nghệ sĩ sống được bằng nghề. Với kịch bản, ông tổ chức giới thiệu kịch bản văn học tới các đơn vị nghệ thuật; với việc duy trì sáng đèn, ông thường xuyên tổ chức những hội thảo, tọa đàm nhằm gợi mở và thúc đẩy các nhà hát lưu tâm dàn dựng vở đương đại. Cùng với đó, ông còn kiên trì theo đuổi việc xin phép TP. Hà Nội được cải tạo hội trường 19 Hàng Buồm thành sân khấu mini; đồng thời ấp ủ thành lập câu lạc bộ quy tụ nghệ sĩ tài năng, tâm huyết, kể cả đã nghỉ hưu nhưng còn sức vóc cùng tụ hội và biểu diễn. Với ông, đó là “hành động cụ thể để nghệ sĩ cùng bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc”.

Tiếc rằng, ngay trước thềm mùa xuân này, ông đã lặng lẽ đi xa khi nhiều ước mơ, dự định còn dang dở. Mong rằng tâm nguyện của ông sẽ được những người ở lại tiếp nối để sân khấu nước nhà nói chung và nghệ thuật múa rối nói riêng thêm phát triển bền vững./.

Miên Thảo