Chợ Gạ quê tôi

Bãi Non, Bãi Già cách làng tôi khoảng 3 cây số. Xưa xum xuê bốn cây gạo cổ thụ tỏa bóng mát cho người làng trồng dâu, nuôi tằm, trồng ngô gieo đỗ, gieo lạc, trú nắng, trú mưa. Chỉ qua lạch nước Sông Hồng là qua bên làng Bỏi, Hải Bối, Đông Anh nay là xã Vĩnh Thanh. Các cụ già còn nhớ, đứng bên Bãi Non ới một tiếng gọi sang bà con bên kia bờ sông. Một trận lũ lụt tày trời, bờ sông lở, cát bay cuốn trôi cả bốn cây gạo vạ vật chìm cánh Bãi Non, Bãi Già. Nguồn sống trở nên khó khăn, ruộng đất ít nên người làng Gạ (tức Phú Gia) phải đi cày thuê cuốc mướn ở Phú Mỹ (Đình Phú Gia, điền Phú Mỹ) nay là phường Mỹ Đình và đi cưa bổ khắp phố phường (Ráo mồ hôi là hết tiền). Người phụ nữ lên bến Chèm mua giang, mua nứa về (Mồ hôi lã chã như mưa - Cưa rồi mới thiến, thiến rồi mới pha). Nhà nông cấy nhiều thứ lúa chịu được mưa nắng gió bão: gạo gié nòi, gié nước, nếp mỡ, nếp trắng, nếp hoa vàng... làng Gạ tức Phú Gia nay thuộc phường Phú Thượng, đương đổi mới trong nền kinh tế thị trường. Chợ Gạ xây mới lần thứ ba.

Chợ quê mà như chợ phố đủ món ăn cao cấp như giò chả, thịt quay, bia, rượu chai nhãn tây ta. Rồi hàng may mặc, điện tử, điện lạnh, vật liệu xây dựng. Có cả cửa hàng uốn tóc, cho thuê đám cưới, nhận đặt cỗ phục vụ việc cưới, việc tang, việc sinh nhật, mừng thọ, hội nghị… Chợ Gạ cũng là nơi giao lưu với cánh xe thồ: Bầu bí từ Vân Trì, từ Đăm, bát đũa ấm chén từ Bát Tràng….

Không hiểu sao khi về chợ Gạ mới, tôi cứ hoài niệm về chợ Gạ năm xưa ở trước cửa ao đình làng. Bốn cây bàng xanh mướt lá mùa hạ, đỏ lá mùa đông. Hai nếp cầu chợ với 10 gian nhà ngói thấp lè tè nhưng thông thoáng. Có hàng xáo bán gạo nếp, gạo tẻ, ca cấm, ca ngô, có hàng rau quả, có dãy hằng xén bán tập vở, cái kim, sợi chỉ, tranh dân gian Đông Hồ con gà, con lợn, con trâu.

Thói quen của người làng quê là nhớ tên người bán với từng mặt hàng. Mua vàng hương đến cụ Đàm, mua rượu đến cụ Tộ, mua cháo sườn đến cụ Biêm, mua bánh đúc đến cụ Trường Thọ, bà Thắm, con cháu sai đi mua mà nhầm người là bị quở mắng. Xôi chè làng Gạ có hương vị, màu sắc, độ dẻo riêng. Ăn xôi phải tay sạch không dùng đũa mà nhúm tay vừa nhai, vừa chuyện trò để thấm cái hương vị thơm thảo của đồng làng chắt chiu. Người ta bảo “cơm tẻ mẹ ruột”. “No xôi chán chè” nhưng biết chế biến thì bốn mùa vẫn cứ là đến hàng xôi. Mùa xuân có xôi gấc, mùa hạ có xôi ngô, xôi dừa, mùa thu có xôi xéo, xôi trám, mùa đông có xôi lạc, xôi kèm trứng rán, lạp xường... Rồi xôi sắn, xôi vò chè đường, xôi cốm, xôi ngũ sắc…

Bên cạnh món xôi, làng Gạ còn nổi tiếng bởi món bánh đúc, bánh tẻ, “bánh đúc làng Gạ, quạt vả làng Chèm”. Gạo đầu mùa xay, giã, giần, sàng kỹ, bột phải mịn, trắng như cho trẻ sơ sinh. Tay vừa xay bột, tay vừa tưới nước vôi trong. Cái khó là nước vôi nếm không đậm, không nhạt. Khi đổ vào nồi có trộn hàn the, phải đều tay hay mắt. Ngọn lửa đỏ đèn, khi gần chín phải cho lửa nhỏ lửa đều. Có mùi chín, bánh đúc múc ra mâm ra bát, xưa là mâm gỗ, bát mộc. Có loại bánh đúc lạc chấm vừng, chấm tương, chấm muối tiêu, bánh đúc canh sườn, canh thịt, canh cua, bánh khoái (một dạng bánh đúc không có nước vôi hàn the)... Lại có loại bánh đúc ăn với canh giá, lạc vừng kèm các loại rau thơm. Xôi Phú Gia, Phú Thượng thành làng nghề được cấp trên xếp hạng di sản phi vật thể cấp Quốc gia cùng đợt với phở Hà Nội. Danh hương làng còn được biết tới với khách sạn Phú Gia của người làng họ Công (Ông) bên hồ Hoàn Kiếm. Phở Phú Xuân (Hồ Tế) phố Hàng Da, nay thêm phở Hồ Lợi, khách ăn vẫn đến xếp hang như thời bao cấp.

Nguyễn Trung Ngạn, tên thật là ông Cốt, đỗ Tiến sĩ từ 15 tuổi, năm 1304, có chuyến đi sứ Trung Hoa, mặc dù sẵn cao lương mỹ vị, vẫn nhớ về món canh cua, nhộng rang ở làng quê Việt:

“Dâu già lá rụng tằm vừa chín

Lúa chín đòng thơm, cua béo ghê

Thương nhớ cố hương, nghèo vẫn tốt

Từ đất Hoa Nam chợt nhớ về'

(Bản dịch)

Văn Hậu