Xuất bản thời chuyển đổi số: “Đòn bẩy” phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, ngành xuất bản là nhân tố quan trọng của hệ sinh thái tri thức - sáng tạo - văn hóa, tạo ra những sản phẩm kết hợp yếu tố văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, từ đó góp phần bồi đắp và nâng cao dân trí, gia tăng sự phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Theo Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), năm 2025 toàn ngành xuất bản có 5.218 xuất bản phẩm dạng điện tử được phát hành, tăng tới 49,3%, với khoảng 35 triệu lượt truy cập, tăng gần 66% so với năm trước, có 35/52 nhà xuất bản (NXB) tham gia xuất bản và phát hành sách điện tử tăng 13% và chiếm 67,3% tổng số NXB.
Tính đến hết năm 2025, cả nước có 52 NXB thuộc 49 cơ quan chủ quản, trong đó có 35 nhà xuất bản tham gia xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử. Điều này cho thấy xu hướng chuyển đổi số trong ngành xuất bản đang từng bước được thúc đẩy và mở rộng.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đề ra mục tiêu chung “đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; thống nhất trong đa dạng; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại”, khẳng định văn hóa là “nền tảng vững chắc” của phát triển, “ngang tầm” với kinh tế, chính trị, xã hội, đồng thời nhấn mạnh vai trò quan trọng của 10 ngành công nghiệp văn hóa, trong đó có ngành công nghiệp xuất bản.
Trong những năm qua, ngành xuất bản Việt Nam cơ bản thực hiện được các mục tiêu, nhiệm vụ đề ra; giữ vững định hướng chính trị, từng bước thích ứng với cơ chế thị trường và đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu đọc của xã hội, qua đó góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Quan trọng hơn, ngành xuất bản Việt Nam đã có những chuyển biến rõ nét, chuyển đổi từ mô hình xuất bản truyền thống sang mô hình công nghiệp xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số.
TS. Phạm Thị Liên (Khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) cho biết, những năm gần đây, dưới tác động của quá trình chuyển đổi số và các chủ trương, chính sách phát triển công nghiệp văn hóa, ngành công nghiệp xuất bản Việt Nam đã đạt được một số thành tựu quan trọng, từng bước khẳng định vai trò trong nền kinh tế tri thức và hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Một trong những thành tựu nổi bật của ngành công nghiệp xuất bản Việt Nam là việc từng bước hoàn thiện thể chế và định vị vai trò của ngành trong tổng thể phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội.
Cùng với quá trình hoàn thiện thể chế và chuyển đổi mô hình hoạt động, quy mô thị trường và năng lực sản xuất của ngành xuất bản Việt Nam trong những năm qua đã có sự phát triển đáng kể. Số lượng xuất bản phẩm và bản sách liên tục tăng, phản ánh nhu cầu tiếp nhận tri thức và văn hóa ngày càng cao của xã hội. Đồng thời, doanh thu toàn ngành duy trì xu hướng tăng trưởng tương đối ổn định, cho thấy sự mở rộng của thị trường xuất bản trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
Song song với quá trình chuyển đổi số, mô hình xuất bản truyền thống đang từng bước được tái cấu trúc theo hướng tinh gọn và linh hoạt hơn, phản ánh sự chuyển dịch của chuỗi giá trị nội dung trong môi trường số. Từ mô hình gồm nhiều trung gian (tác giả - biên tập viên – nhà xuất bản - nhà phân phối - người đọc), mối quan hệ trong chuỗi nội dung xuất bản ngày càng có xu hướng rút ngắn theo hướng trực tiếp hơn giữa tác giả và độc giả thông qua các nền tảng số.
Đồng thời, xuất bản phẩm cũng chuyển dịch từ hình thức truyền thống sang các dạng số như ebook, audiobook, multimedia book, gắn với các công nghệ mới như VR/AR, IoT…, mở rộng trải nghiệm đọc. Các NXB không chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp nội dung, mà đang từng bước chuyển sang cung cấp dịch vụ nội dung, với các kênh phân phối đa dạng trên nền tảng số và mạng xã hội.
Quá trình tái cấu trúc này tiếp tục được thúc đẩy bởi việc ứng dụng các công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), trong các công đoạn của hoạt động xuất bản. Cùng với xu hướng chung của xuất bản thế giới, ngành xuất bản Việt Nam chú trọng đầu tư ứng dụng công nghệ số để hỗ trợ hoạt động xuất bản như số hóa dữ liệu, tạo dữ liệu lớn (big data), chuyển đổi số quy trình làm việc, quản lý xuất bản theo chuẩn quốc tế, ứng dụng công nghệ AI trong công tác biên tập nội dung sách, thiết kế bìa, tạo audiobook, đến đề xuất sách, dịch thuật tự động,…
Các đơn vị cũng phát triển các nền tảng xuất bản và phát hành điện tử dùng chung nhằm giảm chi phí đầu tư. Một số NXB đã đi đầu trong việc ứng dụng AI vào quy trình xuất bản sách, như NXB Chính trị Quốc gia Sự thật; NXB Giáo dục; NXB Trẻ, NXB Khoa học - Công nghệ - Truyền thông…
Xuất bản điện tử ở Việt Nam đã, đang tăng tốc mạnh mẽ, điều đó cho thấy tác động của chuyển đổi số quốc gia đến hành vi người dùng (đọc số, học trực tuyến), đồng thời các NXB cũng bắt đầu tham gia sâu hơn vào việc số hóa nội dung, phân phối trên nền tảng số. Việc tham gia xuất bản điện tử là cơ sở để các NXB đa dạng hóa thiết kế và phân phối nội dung số, nâng cao hiệu quả sản xuất và tăng doanh thu.
Đóng góp quan trọng vào công nghiệp văn hóa, xã hội tri thức
Nhìn từ thực tiễn, xuất bản là một trong các trụ cột của công nghiệp văn hóa, cung cấp sản phẩm nội dung cho các lĩnh vực giáo dục, truyền thông, giải trí…, lan tỏa văn hóa, tri thức và các giá trị tốt đẹp của dân tộc. Những năm qua, ngành xuất bản đã có nhiều xuất bản phẩm có giá trị về nội dung, đa dạng, phong phú về thể loại, hình thức, nhất là các xuất bản phẩm điện tử đang ngày càng được độc giả quan tâm bởi tính tiện ích và tương tác cao, khả năng tiếp cận nhanh chóng, đáp ứng được nhu cầu đa dạng của độc giả.
Nhiều xuất bản phẩm có giá trị đã trở thành nguồn chất liệu đầu vào cho các ngành công nghiệp sáng tạo khác, như chuyển thể điện ảnh, ca khúc, mang lại các trải nghiệm mới. Tiêu biểu như phim điện ảnh “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” do đạo diễn Victor Vũ thực hiện, chuyển thể từ truyện dài của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã trở thành “cơn sốt điện ảnh”, đạt doanh thu kỷ lục tại thời điểm năm 2015. Phim còn tạo được hiệu ứng truyền thông lớn, thúc đẩy du lịch Phú Yên (cũ) và định hình chuẩn mực mới cho phim chuyển thể Việt Nam.
Hay gần đây là phim điện ảnh “Mưa đỏ” (2025) của đạo diễn Đặng Thái Huyền, chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Chu Lai, đã lập kỷ lục doanh thu cao nhất lịch sử phim Việt Nam (gần 714 tỷ đồng). Cùng với cơn sốt của bộ phim, trên thị trường xuất bản cũng có một “cháy hàng” tiểu thuyết “Mưa đỏ” với kỷ lục tái bản vượt 60.000 bản sách.
Bên cạnh đó, nhiều tác phẩm thơ ca sau khi được xuất bản đã được phổ nhạc, trở thành những ca khúc có sức sống lâu bền, tiêu biểu như bài thơ “Sóng”, “Thuyền và biển” của Xuân Quỳnh, “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải… được chuyển thể thành các tác phẩm âm nhạc giàu giá trị nghệ thuật. Đây là những minh chứng sinh động cho chuỗi giá trị lan tỏa và gắn kết của nội dung xuất bản trong công nghiệp văn hóa, từ sách chuyển qua phim, nhạc, nghệ thuật biểu diễn, và thúc đẩy phát triển du lịch .
Ngoài ra, ngành xuất bản có đóng góp trực tiếp vào việc hình thành và phát triển xã hội tri thức. Các dòng sách như giáo khoa, giáo trình, sách khoa học - công nghệ, chính trị - pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực và phổ biến tri thức trong xã hội. Sự gia tăng về số lượng và đa dạng cơ cấu xuất bản phẩm trong những năm gần đây phản ánh khả năng đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu học tập, nghiên cứu và tiếp cận tri thức của người dân.
Ngành xuất bản Việt Nam đang đóng vai trò quan trọng trong cung cấp tri thức, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng xã hội học tập. Trong đó, nhóm giáo khoa - giáo trình - tham khảo luôn chiếm tỷ trọng cao nhất, khẳng định vai trò nòng cốt của xuất bản trong đào tạo nguồn nhân lực và phổ biến tri thức. Nhóm khoa học - công nghệ, kinh tế có xu hướng tăng rõ rệt phản ánh nhu cầu ngày càng lớn đối với các xuất bản phẩm phục vụ phát triển kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo.
Mảng sách thiếu niên - nhi đồng và văn hóa - xã hội, nghệ thuật... cũng chiếm tỷ trọng cao cho thấy sự quan tâm đến việc bồi dưỡng đời sống tinh thần, tri thức xã hội và năng lực cảm thụ văn hóa của người dân. Qua đó, có thể thấy cơ cấu xuất bản phẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu mà còn góp phần quan trọng vào việc phát triển toàn diện con người trong xã hội tri thức./.