Nhìn lại một thời của Hội Họa sĩ trẻ Sài Gòn

Họa sĩ Trịnh Cung - người từng giữ vai trò Tổng Thư ký Hội trong suốt quãng thời gian từ năm 1966 đến năm 1974 cho hay, Hội Họa sĩ trẻ Sài Gòn chính thức thành lập vào tháng 11/1966, đánh dấu một cột mốc lịch sử của hội họa miền Nam. Theo ông, sự ra đời của Hội gắn liền với tầm nhìn và tâm huyết của họa sĩ Ngy Cao Uyên (Nguyễn Cao Uyên) cùng bác sĩ Nguyễn Tấn Hồng - Bộ trưởng Bộ Thanh niên lúc bấy giờ, cũng là người có tình yêu đặc biệt với nghệ thuật.

Họa sĩ Ngy Cao Uyên khi đó cũng thuộc thế hệ nghệ sĩ dưới 35 tuổi. Nhờ có điều kiện du học tại Pháp, ông sớm tiếp cận những tư tưởng tiến bộ của mỹ thuật hiện đại. Những kiến thức và trải nghiệm tích lũy trong thời gian học tập ở nước ngoài đã giúp ông mang về nhiều quan niệm nghệ thuật mới mẻ, trở thành nguồn cảm hứng quan trọng đối với lớp họa sĩ trẻ miền Nam trong bối cảnh chiến tranh còn hạn chế cơ hội giao lưu quốc tế.

Tại nhà riêng của bác sĩ Nguyễn Tấn Hồng, Hội Họa sĩ trẻ Sài Gòn chính thức ra mắt với Ban Chấp hành lâm thời gồm họa sĩ Ngy Cao Uyên giữ chức Chủ tịch, họa sĩ Nguyễn Trung và nhà điêu khắc Mai Chửng làm Phó Chủ tịch, còn họa sĩ Trịnh Cung đảm nhiệm vai trò Tổng Thư ký.

Theo họa sĩ Trịnh Cung, khi Hội Họa sĩ trẻ Sài Gòn ra đời, ông và nhiều đồng nghiệp mới ngoài 20 tuổi. Hội viên của Hội đều là những người họa động nghệ thuật dưới 35 tuổi, phần lớn là các gương mặt đã gặt hái được thành tích cao tại các giải thưởng mỹ thuật quốc gia.

Mặc dù phải hoạt động trong điều kiện nhiều khó khăn, thiếu thốn nhưng chính hoàn cảnh đó lại tạo nên sức bật đặc biệt cho thế hệ nghệ sĩ trẻ. Các họa sĩ chọn sáng tác độc lập tại nhà riêng và biến không gian đô thị - đặc biệt là những quán cà phê trở thành nơi gặp gỡ, trao đổi và tranh luận nghệ thuật. Trong ký ức của họa sĩ Trịnh Cung, quán La Pagode trên đường Tự Do là một địa điểm tiêu biểu, nơi thường xuyên diễn ra các cuộc hội ngộ của giới văn nghệ sĩ Sài Gòn.

Điều đáng chú ý là phần lớn các nghệ sĩ đều tự chủ về kinh tế. Họ sáng tác, triển lãm và tìm kiếm người sưu tập bằng chính năng lực của mình. Các cuộc triển lãm thường niên của Hội được tổ chức tại gallery La Dolce Vita trong khách sạn Continental trở thành không gian giới thiệu tác phẩm của nhiều tên tuổi như: Nguyễn Trung, Mai Chửng, Nguyễn Phước, Nguyễn Lâm, Hồ Hữu Thủ, Đinh Cường...

Theo họa sĩ Trịnh Cung, yếu tố tiên quyết tạo nên sự phát triển rực rỡ của mỹ thuật Sài Gòn nói chung, Hội Họa sĩ trẻ Sài Gòn nói riêng thời điểm ấy chính là tinh thần tự do sáng tạo và vị thế của một “thành phố mở”. Từ lâu, Sài Gòn đã là cửa ngõ giao lưu văn hóa quốc tế, nơi các trào lưu nghệ thuật mới của thế giới được tiếp nhận, chọn lọc và chuyển hóa theo những đặc điểm riêng của đô thị này. Nhờ đó, giới nghệ sĩ trẻ có điều kiện tiếp cận sớm với các khuynh hướng mỹ thuật hiện đại cũng như những phương pháp biểu đạt mới.

Họa sĩ Trịnh Cung nhắc lại dấu mốc đáng nhớ là Triển lãm Mỹ thuật Quốc tế lần thứ nhất tổ chức tại Sài Gòn năm 1961 như một minh chứng cho sự giao lưu nghệ thuật quốc tế sôi động tại Sài Gòn. Dù thời điểm đó đất nước đang trong chiến tranh, triển lãm vẫn quy tụ tác phẩm từ 21 quốc gia, bao gồm các siêu cường hội họa như Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Anh và Hoa Kỳ. Đối với nhiều nghệ sĩ trẻ lúc bấy giờ, việc được trực tiếp chiêm ngưỡng các tác phẩm nghệ thuật quốc tế là một trải nghiệm có ý nghĩa đặc biệt, góp phần mở rộng tầm nhìn sáng tạo.

Tuy nhiên, sự tiếp nhận ảnh hưởng quốc tế không đồng nghĩa với việc sao chép. Những tác phẩm của thế hệ họa sĩ trẻ Sài Gòn thời điểm này cho thấy, họ luôn nỗ lực để lựa chọn cho mình một con đường nghệ thuật riêng, một “cái tôi” nghệ thuật độc lập, không rập khuôn, không lặp lại phong cách của người khác. Đối với thế hệ họa sĩ trẻ Sài Gòn, việc tiếp thu các khuynh hướng như chủ nghĩa biểu hiện nhằm tìm kiếm công cụ diễn đạt đời sống tinh thần của con người trong bối cảnh chiến tranh chứ không phải đánh mất bản sắc cá nhân.

Không chỉ dừng lại ở giai đoạn trước năm 1975, tọa đàm còn dành thời gian nhìn lại những chuyển biến của mỹ thuật Việt Nam sau ngày đất nước thống nhất; đồng thời trao đổi về mối quan hệ giữa họa sĩ, nhà sưu tập và công chúng. Trả lời câu hỏi của Hoa hậu Ngọc Hân về vai trò của công chúng và giới sưu tập trong đời sống mỹ thuật giữa bối cảnh chiến tranh, họa sĩ Trịnh Cung cho rằng giữa họa sĩ và nhà sưu tập luôn tồn tại một mối quan hệ đặc biệt. Theo ông, nhà sưu tập không chỉ góp phần tạo điều kiện để nghệ sĩ duy trì hoạt động sáng tác mà còn là những người lưu giữ và bảo tồn các tác phẩm nghệ thuật cho thế hệ sau. Đó là những “đứa con tinh thần” được hình thành từ cảm xúc, trải nghiệm và hoàn cảnh sáng tác riêng biệt, mang giá trị không thể lặp lại, ngay cả với chính tác giả.

Theo họa sĩ Trịnh Cung, trong giai đoạn trước năm 1975, khách mua tranh của các họa sĩ trẻ Sài Gòn phần lớn là người nước ngoài, đặc biệt là người Mỹ làm việc tại Sài Gòn. Văn hóa thưởng lãm nghệ thuật và thói quen đến các triển lãm của họ đã trở thành nguồn hỗ trợ quan trọng đối với hoạt động sáng tác. Nhớ lại giai đoạn ấy, ông dí dỏm kể lại kỷ niệm với ông Frando ở Đại sứ quán Mỹ - một vị khách từng thanh toán một phần tiền mua tranh bằng thuốc lá ngoại...

Đề cập tới thị trường sưu tập mỹ thuật hiện nay, họa sĩ Trịnh Cung nhận định, phong trào tìm kiếm và đưa tranh trước 1975 từ nước ngoài về Việt Nam hiện nay thực chất đang bị lệch pha. Các nhà sưu tập mỹ thuật Việt Nam giai đoạn trước chủ yếu săn lùng và tìm mua tranh của các họa sĩ thời kỳ mỹ thuật Đông Dương (phần lớn là các hoạ sĩ gốc Bắc) mà chưa quan tâm đúng mức các tác phẩm mỹ thuật khu vực miền Nam trước năm 1975. Sự thiên lệch này khiến cho mảng mỹ thuật Sài Gòn, dù cực kỳ giá trị lại chịu cảnh thất lạc và thiếu người bảo tồn bài bản. Trong bối cảnh đó, nhà sưu tập Hàn Ngọc Vũ được ông nhắc đến như một trường hợp đặc biệt khi kiên trì tìm kiếm, sưu tập và lưu giữ tác phẩm của nhiều họa sĩ miền Nam trước năm 1975. Không chỉ góp phần bảo tồn di sản mỹ thuật, ông còn tạo cầu nối cho các cuộc gặp gỡ, đối thoại và nghiên cứu, qua đó giúp công chúng và các thế hệ mai sau có cái nhìn đầy đủ hơn về mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, đặc biệt là mảng nghệ thuật Sài Gòn trước năm 1975.

Qua những chia sẻ, trao đổi, tọa đàm đã góp phần khơi mở những góc nhìn mới về lịch sử mỹ thuật Việt Nam, đặc biệt là vị trí của mỹ thuật miền Nam trong bức tranh chung của nghệ thuật dân tộc. Những giá trị ấy vẫn tiếp tục gợi mở nhiều suy ngẫm đối với đời sống mỹ thuật Việt Nam đương đại./.

Dưới đây là một số tác phẩm của các tác giả trong Hội Họa sĩ trẻ Sài Gòn:

Đặng Thủy