“Mã văn hóa” điều chỉnh hành vi xã hội, định hình căn tính con người Việt Nam trong thời kỳ mới

Tại Nghị quyết số 80-NQ/TW, Bộ Chính trị nhấn mạnh nhiệm vụ triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa (dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học), hệ giá trị quốc gia (hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc), hệ giá trị gia đình (ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh), chuẩn mực con người Việt Nam (yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo).

Đồng thời, kết hợp nhuần nhuyễn giữa giá trị truyền thống với giá trị hiện đại, dân tộc với quốc tế, góp phần quan trọng phát triển toàn diện con người, đạo đức xã hội và phẩm cách quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Thạc sỹ Nguyễn Anh Tuấn (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) chia sẻ, trên cơ sở lý luận của xã hội học văn hóa, hệ giá trị con người Việt Nam theo Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị có thể được xem như một cấu trúc giá trị tích hợp, phản ánh sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và yêu cầu phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các giá trị này không chỉ mang ý nghĩa định hướng đạo đức mà còn đóng vai trò như những “mã văn hóa” điều chỉnh hành vi xã hội và định hình căn tính con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

Trước hết, yêu nước là giá trị trung tâm, có tính xuyên suốt trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Dưới góc nhìn xã hội học văn hóa, yêu nước không chỉ là một trạng thái tình cảm mà còn là một cấu trúc ý nghĩa được tái tạo qua các thời kỳ lịch sử. Trong xã hội truyền thống, yêu nước gắn với bảo vệ lãnh thổ và chống ngoại xâm. Nhưng trong bối cảnh hiện đại, nội hàm của yêu nước đã được mở rộng, bao gồm cả việc đóng góp vào phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc văn hóa và nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Như vậy, yêu nước thể hiện quá trình “hiện đại hóa giá trị truyền thống”, trong đó các yếu tố cốt lõi được giữ lại nhưng được diễn giải lại cho phù hợp với bối cảnh mới.

Tiếp theo, đoàn kết là giá trị thể hiện tính gắn kết xã hội, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định và phát triển. Theo quan điểm của Émile Durkheim - một nhà xã hội học người Pháp, các giá trị và chuẩn mực xã hội là một phần của “ý thức tập thể” giúp duy trì sự ổn định và đoàn kết của xã hội. Như vậy, xã hội học văn hóa xem đoàn kết như một biểu hiện của “vốn xã hội” - yếu tố giúp tăng cường sự hợp tác và giảm thiểu xung đột.

Trong xã hội hiện đại, nơi tồn tại nhiều khác biệt về lợi ích, văn hóa và lối sống, đoàn kết không còn chỉ là sự đồng thuận tuyệt đối mà cần được xây dựng trên cơ sở tôn trọng sự đa dạng và thúc đẩy đối thoại. Điều này cho thấy sự chuyển biến từ mô hình đoàn kết truyền thống sang mô hình đoàn kết mang tính mở và linh hoạt hơn.

Tự cường là giá trị phản ánh năng lực chủ thể của cá nhân và cộng đồng trong việc thích ứng với những biến đổi của môi trường xã hội. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tự cường không đồng nghĩa với khép kín mà là khả năng chủ động hội nhập, tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức. Từ góc độ xã hội học, tự cường gắn với khái niệm “tính chủ thể”, thể hiện khả năng của con người trong việc định hình cuộc sống của mình thay vì bị chi phối hoàn toàn bởi các cấu trúc xã hội. Đây là yếu tố quan trọng để xây dựng một xã hội năng động và có khả năng cạnh tranh.

Một giá trị mang đậm tính văn hóa truyền thống là nghĩa tình. Giá trị này phản ánh chiều sâu đạo lý trong các mối quan hệ xã hội, đặc biệt trong bối cảnh văn hóa Á Đông coi trọng tình cảm và nghĩa vụ. Dưới góc nhìn xã hội học văn hóa, nghĩa tình góp phần củng cố các mối quan hệ cộng đồng và tạo nên sự bền vững xã hội.

Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, giá trị này cần được điều chỉnh để tránh xu hướng “tình cảm hóa” các quan hệ xã hội, dẫn đến thiếu minh bạch hoặc vi phạm các nguyên tắc công bằng. Do đó, việc phát huy nghĩa tình cần đi đôi với việc đảm bảo các chuẩn mực pháp lý và nguyên tắc xã hội hiện đại.

Trung thực là một trong những giá trị cốt lõi tạo nên niềm tin xã hội… Niềm tin là yếu tố nền tảng cho sự vận hành hiệu quả của các thiết chế xã hội và nền kinh tế thị trường. Khi các cá nhân và tổ chức hành động dựa trên nguyên tắc trung thực, chi phí kiểm soát và giám sát sẽ giảm, đồng thời hiệu quả hợp tác sẽ tăng lên. Ngược lại, sự thiếu trung thực có thể dẫn đến khủng hoảng niềm tin và làm suy yếu các mối quan hệ xã hội. Vì vậy, trung thực không chỉ là phẩm chất đạo đức cá nhân mà còn là điều kiện cấu trúc của một xã hội phát triển bền vững.

Trách nhiệm là giá trị gắn liền với vai trò xã hội của cá nhân trong cộng đồng. Trong xã hội hiện đại, mỗi cá nhân đồng thời đảm nhận nhiều vai trò khác nhau (công dân, người lao động, thành viên gia đình…), và mỗi vai trò đều đi kèm với những nghĩa vụ nhất định. Xã hội học văn hóa nhấn mạnh trách nhiệm không chỉ mang tính cá nhân mà còn mang tính xã hội, thể hiện ở ý thức đóng góp cho cộng đồng và tuân thủ các chuẩn mực chung. Việc đề cao trách nhiệm góp phần xây dựng một xã hội công dân, trong đó quyền lợi và nghĩa vụ được cân bằng.

Kỷ cương là giá trị đảm bảo trật tự và ổn định xã hội. Từ góc nhìn xã hội học, kỷ cương gắn với các thiết chế xã hội và hệ thống chuẩn mực điều chỉnh hành vi. Khi kỷ cương được duy trì, xã hội sẽ vận hành một cách ổn định và dự đoán được. Ngược lại, sự suy yếu của kỷ cương có thể dẫn đến tình trạng mà Émile Durkheim gọi là “vô chuẩn”, làm gia tăng bất ổn xã hội. Vì vậy, kỷ cương không chỉ là vấn đề quản lý mà còn là yếu tố văn hóa, cần được nội tâm hóa trong ý thức của mỗi cá nhân.

Cuối cùng, sáng tạo là giá trị mang tính động lực, đặc biệt quan trọng trong xã hội tri thức. Xã hội học văn hóa coi sáng tạo là kết quả của sự tương tác giữa cá nhân và môi trường xã hội. Một môi trường cởi mở, khuyến khích đổi mới và chấp nhận khác biệt sẽ tạo điều kiện cho sáng tạo phát triển. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp và chuyển đổi số, sáng tạo không chỉ là yêu cầu trong lĩnh vực khoa học - công nghệ mà còn trong quản lý, văn hóa và đời sống xã hội.

Nhìn tổng thể, 8 giá trị trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tạo thành một hệ thống có tính liên kết chặt chẽ. Các giá trị này không chỉ bổ sung cho nhau mà còn tạo nên sự cân bằng giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa ổn định và phát triển.

Điển hình, trung thực và kỷ cương tạo nền tảng cho trật tự xã hội; đoàn kết và nghĩa tình củng cố sự gắn kết cộng đồng; trong khi tự cường và sáng tạo thúc đẩy sự phát triển và đổi mới. Chính sự kết hợp này tạo nên một hệ giá trị toàn diện, phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội Việt Nam trong thời kỳ mới./.

Hoa Quỳnh