Tết chiến thắng B52

Tết mọi người có thể đặt hương hoa tưởng niệm. Hình tượng người mẹ bế con trong tư thế chết đột ngột, chính là phiên bản của hai mẹ con người phụ nữ trong gầm cầu thang số nhà 47.

Cách đấy không xa, khu tập thể xăng dầu ở số 1 đầu phố Khâm Thiên cũng bị bom đánh tan hoang. Nhưng tôi không biết căn nhà của gia đình chị Phạm Minh Hạnh bị trúng bom. Chị là bạn đồng môn với tôi học Khoa ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp. Và cũng không biết ông thân sinh ra Hạnh, Giám đốc Công ty xăng dầu Hà Nội trụ lại thành phố làm nhiệm vụ điều phối xăng dầu cho chiến trường đã bị hi sinh trong đợt bom cuối cùng của đêm 26/12. Hạnh và đứa con trai thoát chết là do chiều hôm trước (25/12) đã lên xe cơ quan của bố đi sơ tán đợt cuối. Vậy là bạn tôi mất cha, mất nhà, đón một cái Tết đầy nước mắt.

Đợt trực chiến 12 ngày đêm đánh B52 tại đơn vị pháo cao xạ bảo vệ Thủ đô bên hồ Trúc Bạch, tôi hay đi qua làng Ngọc Hà thấy các xã viên hợp tác xã vẫn bình thản chăm bón hoa. Lạ thật, bom đạn là vậy mà nơi đây vẫn đầy hoa đẹp. Tôi sững sờ khi lần đầu tiên nhìn thấy bông hồng vàng ở vườn một người bạn bên hồ Hữu Tiệp. Một màu vàng vừa rực rỡ vừa trầm lắng cứ sáng lên trong tâm tưởng tôi. Phải chăng hoa là hơi thở của người Thủ đô, là khát vọng thanh bình của tuổi trẻ Hà Nội? Có lẽ từ âm hưởng lạc quan ấy mà anh Văn Bảo, người cùng tổ ảnh Quân sự của tôi đã thành công với bức ảnh cô gái làng hoa Ngọc Hà tưới hoa bên xác pháo đài bay Mỹ dưới lòng hồ Hữu Tiệp. Và anh đặt tên cho bức ảnh mang tính tượng trưng này là “Xuân chiến thắng”.

Thời gian ấy thực phẩm khan hiếm, những người hoạch định chính sách lương thực phải phân chia khẩu phần tỉ mỉ. Cán bộ lãnh đạo cấp cục, vụ, viện thì được hưởng tiêu chuẩn cao phiếu C; thứ, bộ trưởng trở lên là phiếu B và A, còn lại số đông tiêu chuẩn thấp (phiếu E và N). Tết đến các hộ gia đình được bổ sung tiêu chuẩn gạo nếp, đỗ xanh, kẹo bánh, thuốc lá... Nhà vợ tôi trừ hai chị gái đã ra ở riêng, còn lại 7 người gồm hai ông bà và 5 người con, chỉ có ông bố lương cao được phiếu E loại 15 kg gạo và 5 lạng thịt/ tháng, vợ tôi mới đi làm cũng phiếu E loại 13,5 kg gạo và 2,5 lạng thịt/ tháng. Còn lại 5 người trong diện phiếu N, mỗi người được 1 lạng thịt/ tháng. Dồn phiếu thịt cả nhà trong tháng được 1,25kg cho 3 ngày Tết. Nếu chia đều cho 6 bữa ăn, thì mỗi bữa được 2 lạng thịt cho 7 người, rán lấy mỡ xào rau là hết. Trải ra như vậy thì chưa có thịt nhân bánh chưng, thịt nhân nem, thịt nấu măng khô, nấu bóng, thịt nhồi bắp cải, thịt rán, thịt kho tàu... Các món này đương nhiên dôi ra “ngoài tiêu chuẩn”, muốn có phải mua “chui” ở ngoài chợ đen. Tôi là phóng viên ảnh, mang vác nặng, đi lại nhiều được xếp vào diện sản xuất trực tiếp, có phiếu E loại 15kg gạo, và 5 lạng thịt/ tháng. Tết này tôi không về nhà bố mẹ đẻ trên Võ Nhai, Thái Nguyên ăn Tết, vì phải trực tại cơ quan. Tôi bảo vợ đưa phiếu thực phẩm cho mẹ, nhưng mẹ tế nhị không nhận. Mẹ nói: Dồn cả vào Tết, ra Giêng anh chị lấy gì ăn. Thành thử nhà 2 chàng rể trên tôi, mỗi nhà một đứa con, cùng với vợ chồng tôi thành 7 người đều là “khách”. Đã là khách thì vào diện “ngoài tiêu chuẩn”.

Chiều 30 Tết, trong khi vợ chồng tôi đi mua hoa trên Nghi Tàm, thì ở nhà mẹ và mấy chị em bầy mâm ngũ quả, và làm cơm cúng. Hà Nội những năm ấy vẫn giữ được các loại hoa truyền thống: Hoa đào, có bích đào và đào phai, phổ biến là hoa lay-ơn, hoa vi-o-let, hoa đồng tiền, rồi đến hoa cúc, hoa thược dược... Chúng tôi mua hoa về thì đã thấy mẹ bầy xong mâm ngũ quả. Mâm ngũ quả gồm nải chuối tiêu xanh, quả bưởi vàng tươi, dăm quả hồng đỏ mọng, vài quả cam Vinh đốm vàng có cuống có lá, và mươi quả quýt nửa xanh, nửa vàng. Thêm vào đó là gói chè Hồng Đào, hộp mứt Hữu Nghị, hộp bánh bích qui, bao thuốc lá Tam Đảo, và bánh pháo tép... Mâm cơm cúng gồm các món truyền thống: Con gà trống luộc ngậm bông hoa hồng, bát bóng điểm năm sáu nụ nấm hương, bát măng điểm vài cánh mộc nhĩ, bát miến lòng gà với nấm đen thái sợi. Bát canh ấy được mấy cọng lá mùi xanh rải lên rất mát mắt. Cạnh đó là đĩa cá trắm kho với gừng, giềng, và nước hàng. Để thơm dịu, bà lót khẩu mía chẻ rải dưới đáy nồi. Món đặc trưng của bà là sườn rán om đường phên, dưa cải tự tay nén, dưa góp cải hoa, rồi cơm trắng, bánh chưng, xôi đỗ, chè kho... Nghĩa là đủ các món của một cái Tết thịnh soạn. 

Bà mẹ vợ tôi thuộc lớp người của thế kỷ trước được thấm nhuần lễ giáo phong kiến Việt Nam và một chút hào hoa của văn hóa Pháp. Lúc giầu có cũng như khi khó khăn, bà đều coi trọng tình cảm và đạo đức, giữ mực thước cho gia đình nề nếp, lịch sự. Chiến tranh, thiếu thốn vẫn phải là “đói cho sạch, rách cho thơm”. Với bà, Tết là một tục lệ văn hóa, là hạnh phúc gia đình. Bà tự chăm lo quán xuyến để đẹp lòng chồng, con và họ hàng. Tết hòa bình lại càng phải tươm tất hơn. Bà rất vui, đây là cái Tết hòa bình thứ hai trong đời, bà sung sướng nhìn con cháu đoàn tụ với nụ cười đôn hậu.

Cơm canh, hoa trái được bầy lên bàn thờ tươm tất, lúc đó ông bố vợ tôi quần áo chỉnh tề mới tiến đến bàn thờ làm lễ. Ông thắp hương, chắp tay vái ba vái, rồi nhỏ nhẹ khấn mời tổ tiên, ông bà, cha mẹ về ăn Tết với con cháu. Ông không cầm sớ đọc, mà chỉ nói những lời từ tâm can của mình. Đấy là kiểu khấn nôm. Cuối lễ, hai bàn tay ông đan vào nhau, gập lại bái tạ, khác lúc khai lễ. Khi khai lễ thì hai bàn tay chắp thẳng, các ngón tay ép song song trùng khít. Hết ba tuần hương, chừng 90 phút, thì hạ lễ. Ông đứng lên lễ tạ, rồi bảo các con dọn mâm bát. Cả nhà vui vẻ ngồi quanh chiếc bàn to hình chữ nhật tiếp khách hàng ngày. Chiếc bàn được trải khăn trắng muốt, nó làm cho bữa cỗ và căn phòng trở nên khang trang. Tôi rỉ tai vợ:

- Cỗ mẹ làm sang như cỗ lãnh đạo tiếp khách quốc tế.

Vợ tôi bảo: - Mừng hòa bình và mừng con rể mới đấy.

Tôi thực sự xúc động vì được sống trong một gia đình đầm ấm, được bố mẹ vợ coi như con đẻ, được anh chị em gắn kết thương yêu nhau.

Sau bữa ăn, mấy anh chị em chúng tôi đi dạo phố, lên bờ hồ đón giao thừa. Tôi nắm tay vợ đi thư thả giữa hàng nghìn người hạnh phúc. Một làn gió lạnh luồn qua hai bàn tay chúng tôi, khiến tôi chợt nhớ tới cái bàn tay nhỏ nhắn ấy đã nắm chặt tay tôi khi ở dưới hầm trú ẩn bên vườn hoa Giám trước nhà. Đấy là lúc máy bay B52 Mỹ dội bom xuống Khâm Thiên đêm 26 tháng 12. Ngày ấy chúng tôi chưa cưới nhau, chúng tôi đều ở lại chiến đấu (chúng tôi làm lễ cưới trước ngày hòa bình 5 hôm). Ngày ấy vợ tôi chưa biết “bom B52” là gì. Nhưng sáng hôm sau, khi cùng cô bạn đi tìm đồng nghiệp ở Ngõ Chợ Khâm Thiên thì mới hiểu thế nào là “bom B52”! Còn tôi, tôi đã “nếm mùi B52” từ năm 1968, tại xã Vĩnh Thủy, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Cho nên, khi nhận ra tiếng “bom B52” rất gần, một phản xạ tự nhiên trỗi dậy, người tôi run lên. Cô ấy hỏi: - Sao anh run thế? Tôi không trả lời, chỉ lặng yên hi vọng an toàn... Và tới đêm 30 Tết, đứng bên hồ Gươm giữa biển người náo nức chờ phút giao thừa, niềm hi vọng mong manh ấy đã là hiện thực. Tôi xiết tay vợ và ôm chặt vợ vào lòng. Không nói gì, một phút yên tĩnh, chúng tôi nhìn ngọn Tháp Rùa lung linh ánh điện.