Thắp lửa đèn kéo quân

Với nghệ nhân Vũ Văn Sinh, làm ra chiếc đèn kéo quân là tạo thêm niềm vui trong cuộc sống.

Từ trước rằm trung thu chừng hai tháng, gia đình nghệ nhân Vũ Văn Sinh đã nhộn nhịp "vào vụ" làm đèn kéo quân. Cả nhà trở thành một "tổ hợp" sản xuất, mỗi người thực hiện một công đoạn. Khó nhất là công đoạn làm trục và tán quay cho đèn. Trục làm từ tre vót mảnh, phía trên có một chong chóng. Tán đèn được làm hình trụ, trên có gắn các hình thù bắt mắt, gắn vào trục. Khi nến được thắp lên, lửa đốt nóng không khí bên trong làm quay chong chóng. Chong chóng quay làm các hình gắn vào tán đèn quay theo. Dưới ánh sáng của nến, những hình ảnh này sẽ in lên nền của lớp giấy mầu, giấy pơ-luya, hoặc lụa mỏng ngoài cùng rất sống động. Xưa, người ta hay làm hình con vật, hình tướng sĩ xung trận, cho nên chiếc đèn được gọi là đèn "kéo quân". Nghệ nhân Vũ Văn Sinh bận bịu hơn nhiều so với những năm trước. Những ngày này, từ làng Đàn Viên (xã Cao Viên, huyện Thanh Oai) ven sông Đáy, ông liên tục phải vào nội thành để tham gia các sự kiện như: Chương trình vui Tết Trung thu ở Hoàng thành Thăng Long, Thu Vọng Nguyệt ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám... và làm khách mời một số chương trình truyền hình. Dẫu vất vả, nhưng nghệ nhân Vũ Văn Sinh rất phấn khởi khi được giao lưu, hướng dẫn bọn trẻ làm đèn.

Đèn kéo quân, xưa người làng Đàn Viên gọi là đèn cù. "Khen ai khéo vẽ í a cái đèn cù/Ngựa giấy í a voi giấy, tít mù nó mới lại vòng quanh..." hay "Đêm nay rằm tháng tám/Mẹ thắp đèn kéo quân/Khi đèn vừa cháy sáng/Bao bóng người chạy theo/A các chú bộ đội/ Đuổi theo một lũ Tây...".

Từ khi còn bé, Vũ Văn Sinh đã thuộc lòng những câu ca ấy. Tết Trung thu, bên mâm cỗ trông trăng, cậu bé Vũ Văn Sinh mắt tròn xoe nhìn chiếc đèn với những hình ảnh chuyển động vòng quanh khi nến được thắp lên. Làng Đàn Viên có nhiều người làm đèn ông sao, đèn con thỏ, đèn ông sư, đèn lồng...

Nhưng đèn kéo quân đòi hỏi kỹ thuật cao. Ấy vậy mà lên tám tuổi, cậu bé Vũ Văn Sinh đã có thể tự làm chiếc đèn kéo quân đầu tiên. Chiếc đèn ban đầu còn đơn sơ lắm, song, nó là kỷ niệm nhớ đời, đọng mãi đến hôm nay. Mỗi khi làm đèn kéo quân, ông đều cẩn trọng, để mọi đứa trẻ đều hài lòng về món đồ chơi của mình.

Cũng có lúc câu chuyện về đèn kéo quân gần như chìm vào quên lãng vì những món đồ chơi chạy bằng pin được bày bán la liệt. Nhiều người còn không hình dung nổi chiếc đèn kéo quân hoạt động thế nào.

Năm 2006, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng nghệ nhân Vũ Văn Sinh làm một chiếc đèn kéo quân cỡ lớn. Nghệ nhân Vũ Văn Sinh cùng một số người thợ đã dành trọn tâm huyết làm ra một chiếc đèn kỷ lục, cao đến 6,5 m, rộng 2,56 m. Chiếc đèn vừa "kể chuyện" lịch sử, với phần thân trên là hình trống đồng, với hình ảnh Thánh Gióng cưỡi ngựa, Hai Bà Trưng cưỡi voi; phần dưới thân đèn là hình ảnh cây đa, chú Cuội, chị Hằng, chăn trâu thả diều, đám cưới chuột, hứng dừa và cả những hình ảnh về thời chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ...

Để bao bọc hết phần ngoài của đèn phải cần đến 70 m vải sa-tanh, trọng lượng của đèn nặng khoảng ba tấn. Tưởng rằng chiếc đèn khó có thể quay được, nhưng nhờ chủ nhân nắm vững kỹ thuật, cho nên chiếc đèn đã hoạt động trong sự thán phục của mọi người.

Sau khi chiếc đèn kéo quân khổng lồ được trưng bày, nhiều người tò mò đến xem, như được sống dậy niềm vui tuổi thơ của mình, và muốn đem niềm vui ấy cho con cái. Đèn kéo quân đã tìm thấy "ánh sáng" để trở lại với Tết Trung thu.

Nghệ nhân Vũ Văn Sinh chia sẻ: "Sau khi có chiếc đèn kỷ lục, nhiều người tìm đến tận làng để đặt hàng tôi làm đèn kéo quân. Nghề làm đèn mới thật sự sống dậy. Hầu hết các hình ảnh tôi đưa vào đèn kéo quân đều mang ý nghĩa lịch sử, như kể về các nhân vật lịch sử, hay chung quanh các sự tích dân gian của người Việt Nam để giáo dục cho thế hệ trẻ về văn hóa dân tộc".

Ngày thường, đôi bàn tay nghệ nhân vẫn dành cho việc đồng áng. Mỗi dịp trung thu về, ông như trẻ lại so với độ tuổi 60. Năm nay, số lượng đèn kéo quân gia đình nghệ nhân Vũ Văn Sinh xuất ra thị trường nhiều hơn mọi năm.

Dẫu thu nhập từ nghề làm đèn trung thu chưa cao, song niềm vui lớn với ông là những lời nhắn nhủ về văn hóa cha ông được truyền đi trên mỗi chiếc đèn kéo quân.