Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan - Tráng chí cao huyửn nhật nguyệt minh

Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan sinh ngà y mùng 3 tháng Giêng năm Mậu Tý (1528) trong một gia đình có truyửn thống Nho học tại là ng Bùng, xã Phùng Xá, huyện Thạch Thất, trần Sơn Tây cũ, nay thuộc Thủ đô Hà  Nội.

Thế kỷ thứ XVI là  một thế kỷ vô cùng rối ren và  phức tạp vử chính trị. Nhà  Mạc sau khi chiếm ngôi nhà  Trần, cai trị từ Ninh Bình trở ra, gọi là  Bắc Triửu. Nhà  Lê Trung hưng, với sự trợ giúp của nhà  Trịnh cai quản từ Thanh Hoá trở và o, gọi là  Nam Triửu. Và  ngay trong nội bộ Nam Triửu, đã xuất hiện mầm mống của nhà  Nguyễn. Giữa các thế lực phong kiến cát cứ và  nội chiến liên miên thì sự phân định đâu là  thuận, đâu là  nghịch, đâu là  chính, đâu là  tà  quả là  một việc không dễ dà ng. Аó là  một câu hửi của lịch sử­, thách đố bản lĩnh, tầm nhìn và  sự lựa chọn của kẻ sĩ.

Phùng Khắc Khoan không đứng ngoà i thử­ thách đó. Năm 24 tuổi, Phùng Khắc Khoan thi đỗ tam trường. Với ảnh hưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan đã có một quyết định đúng đắn là  và o Thanh Hoá, phụng sự nhà  Lê-Trịnh chống Mạc, thống nhất đất nước.

Suốt cuộc đời 85 tuổi của Phùng Khắc Khoan từ bậc nho sinh đến đấng cái thế, từ kẻ đi tìm đường trở thà nh trụ cột của triửu đình Lê trung hưng là  cả một quá trình thăng trầm, khổ hạnh vượt qua không ít thác ghửnh. Nhưng, thử­ thách lớn là  sự tôi luyện của sự nghiệp lớn.

Và  ngay khi đã được nhà  Lê-Trịnh tin dùng thì sự tu luyện của ông cà ng ngà y cà ng cao hơn nữa. Năm 1557, và o tuổi 30, và  đã trở thà nh một vị quan có vị trí cao, Phùng Khắc Khoan vẫn tiếp tục đi thi và  đỗ thủ khoa ở kử³ thi Hương và  năm (1558) ông đỗ tiến sĩ. Tại sao một người là m quan đến bậc công thần tham mưu ở chốn cơ mật, mà  vẫn luôn theo đuổi mộng khoa trường? Аây có phải là  sự đi tìm vinh hiển ở nơi đèn sách? Không phải. Người ta chỉ có thể giải thích điửu nà y qua tư tưởng hà nh đạo của Phùng Khắc Khoan:

Ngã thị quốc gia chân trụ thạch

Khu khu hà  tất vẫn nhà n quanh

Nghĩa là  : Ta là  cột đá nước nhà 

Tìm chi chốn vắng để mà  ẩn thân.

Quả thực là , với sự quy tụ được nhiửu bậc hiửn nhân từ đất Bắc và o, trong đó có Phùng Khắc Khoan, cuộc chiến giằng co bao lâu giữa hai thế lực Mạc- Lê Trịnh nay đã chuyển sang một giai đoạn mới mà  ưu thế vử nhân tâm và  lực lượng, chiến lược và  sách lược đã nghiêng hẳn vử phía Nam triửu, dẫn đến việc thống nhất đất nước. Hơn 40 năm kể từ khi và o Thanh Hoá đến khi giúp Lê Trịnh dẹp xong nhà  Mạc (1593), Phùng Khắc Khoan do có công lớn, lần lượt được thăng nhiửu chức vụ quan trọng, cho đến trước khi đi sứ, ông được cử­ giữ chức Công bộ tả thị lang.

Việc vua Lê Thái Tôn chọn Phùng Khắc Khoan là m chánh sứ với thiên mệnh lập lại quan hệ bình thường với nhà  Minh là  cả một đại sự. Xem xét, lựa chọn, khe khắt nhiửu lần, không ai thoả mãn được yêu cầu rất cao đó, ngoà i Phùng Khắc Khoan, mặc dù lúc nà y ông đã 70 tuổi. Thật là  phải gánh cả một núi tuổi tác trên vai để vượt qua những quả núi bang giao còn nguy hiểm gấp nghìn lần đang dựng lên trước mặt. Phùng Khắc Khoan đã nói rõ tâm trạng vừa lo âu vừa tự hà o khi nhận nhiệm vụ trọng đại nà y.

Kinh văn thanh toả xuất ôn luân

Cự điểm vô đoan thuộc tiểu thần

Nghĩa là : Kinh sợ nghe chiếu chỉ ôn tồn ra từ nơi thâm nghiêm

Аiển chương lớn không ngử lại thuộc vử tiểu thần.

Phái bộ đã phải vượt qua cuộc hà nh trình 1 năm một tháng mới đến Yên Kinh. Lại còn phải chử đợi mấy tháng nữa mà  chưa được và o trình diện. Phùng Khắc Khoan đã phải tìm trăm phương nghìn kế, tranh thủ sứ thần Triửu Tiên, Nhật Bản; gây cảm tình với Trương Vị là  thượng thư nhà  Minh để tạo thêm hậu thuẫn. Nghiên cứu rất kử¹ lườ¡ng tình thế, lựa chọn đúng thời cơ, kiên trì hoà  hiếu, Phùng Khắc Khoan chọn mũi đột phá bằng sáng tác tập thơ Vạn thọ gồm 31 bà i chúc thọ Minh Thần Tông. Xem xong, vua Minh liửn phê: Hiửn tà i thời nà o chẳng có. Trẫm xem thi tập, thấy rõ Phùng Khắc Khoan là  người trung hậu, thật đáng ngợi khen; mệnh lệnh in ra ngay để ban hà nh cho thiên hạ.

Аột phá khẩu đã được mở. Khó khăn, cạm bẫy lần lượt vượt qua. Từ lúc phải ăn đợi nằm chử hết tháng nà y sang tháng khác không được ngó ngà ng, đến khi có thể đối đáp, tranh luận đối mặt buộc vua nhà  Minh phải thừa nhận vua Lê Trung hưng là  một thắng lợi ngoại giao vang dội lúc bấy giử. Với thắng lợi cơ bản đó, ông còn tiến thêm một bước, vừa khôn khéo vừa thông tuệ, sắc sảo, đanh thép, buộc nhà  Minh phải bãi bử lệ cống nạp người và ng cúi mặt, trả lại thể diện cho quốc gia Аại Việt. Cũng trong chuyến đi sứ nà y, à”ng còn đặt quan hệ tốt đẹp với sứ thần Triửu Tiên, Nhật bản, gieo mầm hữu nghị giữa hai nước ở Аông Bắc à - châu với quốc gia Аại Việt.

Dồn sức cho đại sự, nhưng ông vẫn không quên tìm cách mang giống ngô quý và  nghử dệt đũi vử phổ biến rộng rãi cho bà  con quê nhà . Khi ông vử nước, cả triửu đình đửu hoan hỉ, kính trọng. Nhân dân trong nước tự hà o, nể phục tôn ông là  Trạng Bùng. Аến như các vị đại danh Lê Quý Аôn, Аoà n Thị Аiểm cũng hết lòng ca ngợi. Từ chức Tả thị lang bộ Công ông được thăng lên chức Tả thị lang bộ Lại, phong tước Mai Lĩnh Hầu. Sau đó không lâu ông được thăng chức Thượng thư bộ Công, chuyển sang Thượng thư bộ Lễ, kiêm chức Quốc tử­ giám tế tử­u.

Phùng Khắc Khoan mất năm 1613, cuộc đời 85 tuổi của ông vắt qua hai thế kỷ XVI và  XVII, đó là  một trong những thời đại tao loạn, rối ren nhất trong lịch sử­. Nhưng quy luật của tạo hoá, trong bùn vẫn ngát hương sen, đất nước rối ren, tao loạn vẫn xuất hiện lắm bậc hiửn tà i. Nhìn lại giai đoạn nà y, giáo sư Trần Quốc Vượng cho rằng, trong thế kỷ thứ XVI, có ba quả núi văn hoá lớn. Аó là :

- Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

- Trạng Kế Giáp Hải

- Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan

Sau 400 năm nhìn lại, với nhiửu góc tiếp cận khác nhau, từ các nhà  khoa học đến ký ức của nhân dân, từ truyửn thuyết dân gian đến sử­ sách kinh viện đửu thống nhất tôn vinh Phùng Khắc Khoan là  bậc hùng tâm tráng trí, văn võ toà n tà i, mưu lược xuất chúng, nhân cách cao đẹp, được triửu đình và  nhân dân tôn thử là  vị Phúc thần của muôn đời.

Tinh anh và  khí phách của Ngà i đã là m rạng danh đất Việt và  đem lại niửm tự hà o to lớn cho quê hương Thạch Thất. Danh nghiệp ấy đã nhập và o hồn thiêng sông núi. Tên tuổi Phùng Khắc Khoan đã trở thà nh một trong những ngôi sao sáng trên bầu trời Việt Nam.