Về đâu giấy dó làng Yên Thái?

à”ng Аoán và  bó cãnh, nguyên liệu là m nên giấy quử³. Ảnh: Hoà ng Lê

Theo sử­ sách chép lại thì nghử là m giấy có từ trước đó rất lâu, có thể từ thế kỉ thứ ba sau Công nguyên. Cho đến khi nhà  nước Аại Việt ra đời và  định đô ở Thăng Long thì nghử nà y ở là ng Yên Thái đã phát triển mạnh.

Trong sách "Dư địa chí" (1435), Nguyễn Trãi cũng đã đử cập đến phường Yên Thái (thuộc tổng Bưởi cũ nên còn được gọi là  giấy dó kẻ Bưởi) ở Thăng Long gồm các là ng Hồ Khẩu, Аông Xã, An Thọ, Yên Thái, Nghĩa Аô là m ra nhiửu loại giấy: giấy sắc (để viết sắc của vua ban), giấy lệnh (để viết các lệnh chỉ của vua), giấy bản (phục vụ dân dụng), giấy quử³ là  loại giấy đẹp nhất...

Là ng Yên Thái không còn ai là m nghử giấy dó. Những người còn nhớ nghử, biết nghử cũng còn đếm trên đầu ngón tay. Tuy nhiên nếu nói là m giấy dó đẹp nhất, kĩ thuật điêu luyện nhất phải nhắc tới bí quyết là m giấy dó của là ng Аông Xã, trong đó dòng họ gia đình Nguyễn Thế mà  bây giử ông Nguyễn Thế Аoán, là  người cuối cùng lưu giữ những bí quyết của dòng họ cũng như của nghử là m giấy dó Hà  Thành.

Nghử lắm công phu

Ở Việt Nam có nhiửu nơi là m giấy dó do vậy cũng có những công đoạn chung. Tuy nhiên cách là m giấy dó tổng Bưởi xưa lại có những bí quyết riêng nên giấy dó Bưởi được dùng là m giấy tiến vua khi xưa.

Theo ông Nguyễn Thế Аoán, giấy dó Bưởi có nhiửu loại, mỗi loại tùy thuộc và o vử của cây tạo nên. Người ta thường là m từ năm loại cây gồm có: dó, bo, dướng, cãnh, mận, mộc...

Аối với cây dó, là  loại cây phổ biến dùng là m giấy dó: lớp vử ngoà i cùng dùng để là m giấy moi, lớp vử thứ hai là m giấy bản. Còn loại giấy quử³, loại giấy đẹp nhất lại phải được là m từ cây cãnh thì giấy mới đẹp, mịn, dai, bóng...

Nếu loại nà y thiếu thì người thợ lấy bìa thứ ba sát với thân cây dó để trộn cùng với cãnh. Tuy nhiên khi pha trộn người thợ chỉ được dùng lượng dó nhất định để pha cùng với cãnh, nếu tham quá nhiửu dó thì giấy sẽ hửng.

Công đoạn thứ hai để là m ra giấy dó là  đồ. Sau khi đồ xong, người thợ sẽ bó thà nh từng bó nhử đem ngâm dầm và o bể nước để cho vử bở ra, chỉ còn sợi.

Ngâm được khoảng 2,3 ngà y người thợ vớt vử dó hoặc cãnh lên để đạp (đãi), sau đó sẽ được rử­a lại bằng cách nhúng từng sợi một trong một chiếc bát tô, rử­a sao cho từng sợi không còn dính vẩy vử và  để lên một cái mâm sạch.

Công đoạn nhặt sợi nà y đòi hửi sự kiên nhẫn của người thợ, có khi người thợ là m cả ngà y cũng chỉ nhặt ra được và i bó nhử. Sau khi nhặt xong, đem dó, cảnh và o cối giã gọi là  giã bìa, giã sao cho sợi (xenlulo) nhử như sợi tóc. Sau khi giã xong người thợ bử và o bể seo đánh khoảng 2.000 “ 3.000 đòn để bột như cháo.

Trong quá trình đánh bột seo (kéo tà u), người thợ phải cho nhựa của gỗ cây mò và o để cho bột kết tủa. Sau khi kéo tà u, người thợ sẽ đưa ra phên, qua một đệm ép uốn để cho nó phẳng trong vòng nử­a tiếng cho khô, rồi bóc uốn để tạo ra những tay uốn khoảng 40 tử. Quá trình bồi sấy giấy là  công đoạn cuối cùng để cho giấy được khô và  hoà n thà nh.

Khổ giấy thường tùy và o khách đặt tuy nhiên thuửng thì khổ giấy (trước kia) là  35cm x 55cm, cỡ hiện nay là  28cm x 64cm.

Mặc dù bây giử Tổng Bưởi xưa cũng như bản thân dòng họ Nguyễn Thế không còn là m giấy dó nữa nhưng ông Аoán vẫn nhớ được từng bí quyết, công đoạn của nghử mà  ông Аoán đã được là m cùng ông nội và  cha khi mới 15, 16 tuổi.

à”ng Аoán cho biết nghử là m giấy dó là  thủ công nên khá vất vả, đòi hửi độ công phu, tính kiên nhẫn mới là m nghử được. Hầu hết những công đoạn quan trọng trong đó có công đoạn pha chế nhựa gỗ cây mò cùng với bột dó, cãnh phải là  chính tay người trong gia đình là m để đảm bảo bí quyết của dòng họ. Công đoạn seo giấy phải do chính tay những người con dâu của gia đình dòng họ Nguyễn Thế đảm nhận.

Khó giữ nghử

Nghử là m giấy dó có nhiửu ở vùng ở nước ta, trong đó nổi tiếng nhất đã đi và o ca dao xưa như ở Bắc Ninh và  là ng Bưởi, Hà  Nội. Tuy nhiên giấy dó Bưởi trong đó có giấy Qùy vẫn nức tiếng vử độ đẹp, bóng, mịn như lụa Hà  Đông, vò không nát, vuốt ra lại phẳng. Nếu là  giấy hai lớp thì xé cũng không thể rách để trong điửu kiện bình thường, không cần bảo quản kử¹ lườ¡ng giấy cũng có tuổi thọ và i trăm năm. Vì vậy giấy dó Bưởi được dùng để tiến vua. Tới những năm cuối kháng chiến chống Mử¹, Trung Ương Аảng lại đặt hà ng giấy dó Yên Thái để in di chúc Bác Hồ.

Sau năm 1990, một loạt hợp tác xã sản xuất giấy dó ở vùng Bưởi như: Hợp tác xã Cộng Lực, Hợp tác xã Аông Thà nh, Hợp tác xã Аông Hòa ở vùng Bưởi giải tán, do không tiêu thụ được sản phẩm. Kể từ đó, nghử là m giấy dó không còn trên đất Thăng Long - Hà  Nội.

Hiện nay người Bưởi không còn ai là m giấy dó nữa. Còn giấy dó ở Bắc Ninh chỉ và i gia đình giữ được nghử nhưng không còn đẹp và  chất lượng như xưa. Người Hà  thà nh bây giử vẫn còn Tây Hồ, sông Tô Lịch. Cách đây hơn 20 năm thôi người tổng Bưởi vẫn ra sông Tô đãi dó. Giử đây tiếng chà y giã dó chỉ còn trong câu ca: nhịp chà y Yên Thái, mặt gương Tây Hồ.

Chuyện khôi phục lại nghử là m giấy dó là  một việc vô cùng khó khăn mặc dù hiện nay thị trường đang có nhu cầu mặt hà ng nà y. à”ng Аoán tâm sự: có lẽ trong 4 nghử bậc nhất tinh hoa Hà  thà nh thì kĩ nghệ là m giấy dó Bưởi sắp lâm và o cảnh không có truyửn nhân. Trong thời gian không xa, những kĩ nghệ bí truyửn là m nên giấy dó lụa bậc nhất Việt Nam sẽ không còn nữa.