Vua Lê Hiển Tông lập ra 36 phố phường?

Chúng ra đang có 2 văn bản đửu có tên: Hà  Nội 36 phố phường, thực ra là  2 bà i thơ - đúng hơn là  hai bà i vè - đửu có tên là  Hà  Nội 36 phố phường. Một bản kể: Phồn hoa thứ nhất Long thà nh/36 phố rà nh rà nh chẳng sai... Bản kia cũng là  Hà  Nội 36 phố phường nhưng lại kể: Phồn hoa thứ nhất Long Thà nh/Phố giăng mắc cử­i chạy quanh bà n cử..... Nếu cộng các tên phố có trong các bà i Hà  Nội 36 phố phường thì thấy có tất cả có hơn 50 phố. Văn bản có tên 36 phố phường ấy ra đời và o cuối thế kỷ 19, gây ấn tượng lớn nhưng không nên hiểu đó là  sự đánh dấu của việc ra đời Hà  Nội 36 phố phường, bởi Hà  Nội 36 phố phường là  điửu không có trong lịch sử­. Hà  Nội chỉ có 36 phường và o thời Lê và  có hơn 50 phố bắt đầu bằng chữ Hà ng ở cuối thế kỷ 19.

Vì sao mọi người hay nhắc tới câu Hà  Nội 36 phố phường? Có lẽ công tích thuộc vử nhà  văn Thạch Lam. Tác phẩm Hà  Nội 36 phố phường của Thạch Lam quá nổi tiếng, nên dù không là  sự thật lịch sử­ thì vẫn được mọi người đón nhận. Và  người ta vẫn dùng Hà  Nội 36 phố phường như 5 cử­a ô của Văn Cao hay Thăng Long - Аông Аô - Hà  Nội của Nguyễn Аình Thi. Tác dụng của Văn học nghệ thuật là  cực kử³ lớn. Rất tiếc là  khoa học chưa can dự để trả lại tính chính xác của các thông tin nà y bên cạnh tính hấp dẫn của nó.

Một trong các số các bà i ca vử 36 phố phường được ghi trong sách Việt Nam thi văn hợp tuyển của Dương Quảng Hà m có nôi dung như sau: Rủ nhau chơi khắp Long thà nh/Ba mươi sáu phố rà nh rà nh chẳng sai:/Hà ng Bồ, hà ng Bạc, hà ng Gai,/Hà ng Buồm, hà ng Thiếc, hà ng Hà i, hà ng Khay,/Mã Vĩ, hà ng Аiếu, hà ng Giầy/Hà ng Lử, hà ng Cót, hà ng Mây, hà ng Аà n,/Phố Mới, Phúc Kiến, hà ng Ngang,/Hà ng Mã, hà ng Mắm, hà ng Than, hà ng Аồng,/Hà ng Muối, hà ng Nón, cầu Аông,/Hà ng Hòm, hà ng Аậu, hà ng Bông, hà ng Bè,/Hà ng Thùng, hà ng Bát, hà ng Tre,/Hà ng Vôi, hà ng Giấy, hà ng The, hà ng Gà ,/Quanh đi đến phố hà ng Da,/Trải xem hà ng phố, thật là  cũng xinh./Phồn hoa thứ nhất Long thà nh,/Phố giăng mắc cử­i, đường quanh bà n cử/Người vử nhớ cảnh ngẩn ngơ/Bút hoa xin chép vần thơ lưu truyửn. Xét theo ghi chép của sách sử­ thì 36 phố phường được đặt ra từ thời vua Lê Hiển Tông với mục đích duy nhất là  thuận tiện hơn trong việc giữ gìn an ninh, trật tự. Theo sách Аại Việt sử­ ký tục biên, và o tháng 12 năm Mậu Thìn niên hiệu Cảnh Hưng thứ 9 (1748) triửu đình hạ lệnh chia bên trong kinh thà nh là m 36 khu, mỗi khu đặt một quan coi giữ việc tuần phòng, khám xét. Lại định phép ty tộc đoà n (liên kết các gia tộc ở gần nhau cùng giữ an ninh). Tiếp đó lại chia là m 9 điện, mỗi điện có 4 khu, mỗi khu đặt một viên chánh khu.

Trong tác phẩm Vũ Trung tùy bút của danh sĩ sống và o giai đoạn cuối thời Lê đầu thời Nguyễn là  Phạm Аình Hổ cho biết cụ thể hơn vử điửu nà y: Kinh thà nh Thăng Long chia ra 36 phường, mỗi phường đặt một người phường trưởng. Lại đặt ra phủ Phụng Thiên có quan Phủ doãn, quan Thiếu doãn kiêm coi cả việc tuần phủ và  việc liêm sát, đốc suất hai huyện Thọ Xương và  Quảng Аức, mỗi huyện có quan Huyện úy cai trị. Toà n thà nh thì cử­ một quan trọng thần sung chức Аử lĩnh tứ thà nh quân vụ, phân ra chánh phó hai dinh, chuyên coi việc cấm phòng, xét hửi. Song đất kinh thà nh đông đúc, nhà  ở liễn nhau, thường có hửa hoạn, lại nhiửu những kẻ đầy tớ nhà  quan, du đãng cử bạc, gây chuyện đánh nhau, cãi nhau, cùng là  những kẻ vô lại trộm cắp, nhiửu lắm không thể kể xiết được, chẳng khác gì lục hải khi xưa là  nơi bể cạn, vật sản rất nhiửu, mà  lại không thiếu một hạng người nà o cả.

Аời Trịnh An Аô Vương (tức Trịnh Cương- TG), Nguyễn Công Hãng là m Thượng thư cầm quyửn chính, mới chia hai huyện ra là m tám khu, mỗi khu đặt một người trưởng khu và  một người phó khu; lại chia ra năm nhà  là  một tị, hai tị là  một lư, mỗi lư cũng có một lư trưởng; bốn lư là  một đoà n, mỗi đoà n đặt một quản giám, hai quản điểm, dưới quyửn người khu trưởng và  trực thuộc quan Аử lĩnh. Аó là  phửng cái ý cổ nhân bảo trợ phù trì lẫn nhau. Phà m những việc phòng hửa, phòng trộm và  nhất thiết những việc giao dịch thuế má đửu ủy trách cho khu trưởng, đoà n trưởng cả. Bởi vậy, những con nhà  khá giả coi thường, không thèm ra là m, chỉ để cho những côn đồ trong các xóm chợ ra là m. Bọn chúng cùng những kẻ ti thuộc quan Аử lĩnh thông nhau là m cà n, rất phiửn nhiễu cho dân phố. à”i! Sinh nhất sự bất như trừ nhất hại (thêm ra một việc không bằng bớt đi một tai hại) lời nói ấy rất đúng.

Theo lệ cũ, chốn kinh thà nh không phải chịu thuế dung, thuế điệu, chỉ tính từng dãy nhà , không cứ nhà  quan hay nhà  dân, hà ng năm mỗi nhà  phải chịu một suất đi sử­a sang đắp lại nửn cắm cử tướng, dọn cử chung quanh cung đình, cung ứng các việc kiến trúc. Họ phải thay phiên nhau sắm đủ dây đòn, câu liêm, thang tre, bó đuốc, thùng gánh nước để theo quân quan Аử lĩnh đi túc trực các nơi điếm canh, phòng khi sai khiến; công việc rất là  phiửn nhiễu. Song tóm lại không tiửn là  không xong, chỉ là m nặng túi kẻ gian hoạt.

Tuy bảo rằng phù bản ức mạt (bồi đắp gốc rễ, ngăn chặn ngọn cà nh), nhưng cũng không phải là  biện pháp tốt của đời thái bình. Аến thời vua Gia Long nhà  Nguyễn, trong một số sách dư địa chí như cuốn Các tổng, trấn, xã danh bị lãm, Hoà ng Việt dư địa chí... cho biết tên của 36 phường. Cụ thể, ở huyện Thọ Xương có 18 phường gồm: Yên Thọ, Hà  Khẩu, Báo Thiên, Аông Hà , Аồng Xuân, Аông Tác, Аông Các, Cổ Vũ, Xã Аà n, Аồng Lạc, Thái Cực, Diên Hưng, Khúc Phố, Phục Cổ, Phúc Lâm, Kim Hoa, Hồng Mai, An Xá. Mười tám phường còn lại thuộc huyện Vĩnh Thuận là : Bích Câu, Quảng Bá, Thuửµ Chương, Yên Thái, Hoè Nhai, Tây Hồ, Nghi Tà m, Nhật Chiêu, Trích Sà i, Võng Thị, Bái Ấn, Yên Lãng, Công Bộ, Thạch Khối, Hồ Khẩu, Thịnh Quang, Yên Hoa và  Quan Trạm. Và o năm Tân Mão (1831) vua Minh Mạng tiến hà nh cuộc cải cách lớn, trong đó có việc phân chia và  đặt tên mới theo địa giới hà nh chính cấp tỉnh; lúc nà y Thăng Long xưa được sáp nhập với một số khu vực khác thà nh tỉnh Hà  Nội với diện tích rộng hơn, gồm 4 phủ, 15 huyện so với Thăng Long xưa.

Trong số 15 huyện của Hà  Nội vẫn có 2 huyện Thọ Xương và  Vĩnh Thuận thuộc phủ Hoà i Аức, 36 phố phường đửu nằm trong địa phận hai huyện nà y. Sách Hoà ng Việt dư địa chí in và o năm Qúy Tị (1833) cho biết như sau: Phủ Hoà i Аức, xưa là  phủ Phụng Thiên có hai huyện, 13 tổng, 249 thôn phường. Huyện Thọ Xương: 18 phường. Huyện Vĩnh Thuận (xưa là  huyện Quảng Аức): 18 phường. Trải qua thời gian và  biến thiên của lịch sử­, phố phường Hà  Nội xưa đã thay đổi nhiửu vử tên gọi, số lượng cũng như diện tích nhưng một số vẫn giữ nguyên tên cũ như gợi nhắc cho những tâm hồn hoà i niệm vử một Hà  Nội trong quá khứ./.