Đưa ẩm thực Hà Nội hòa vào dòng chảy công nghiệp văn hóa Thủ đô

1. Chúng ta luôn tự hào về ẩm thực Hà Nội với vị cốm thơm ngậy khi gió heo may về, hay chén trà sen Tây Hồ tỏa khắp không gian… Hà Nội cũng có những nghệ nhân tài hoa bậc nhất, những công thức gia truyền trăm năm mà chẳng nơi nào có được. Nhưng Hà Nội dường như đang thiếu đi tổ chức, cá nhân để “đóng gói” những tinh hoa ẩm thực Hà Nội thành chuỗi hàng hóa có giá trị gia tăng cao?

Nhìn sang Thái Lan, từ lâu quốc gia này đã triển khai thành công chiến lược “Bếp ăn của thế giới” (Thailand: Kitchen of the World), biến ẩm thực thành mũi nhọn ngoại giao. Hàn Quốc với sự bùng nổ của K-Food gắn liền với làn sóng điện ảnh Hallyu đã mang về hàng tỷ USD mỗi năm. Điều này phản ánh các nước đã coi ẩm thực vừa là một ngành “hái ra tiền”, vừa là “cầu nối văn hóa”. Đối với Hà Nội, dù Thành phố đã có một số chương trình, Lễ hội ẩm thực nhưng thường có tính thời vụ nhiều hơn. Tư duy “hữu xạ tự nhiên hương” khi cho rằng đồ ăn ngon ắt sẽ có người tìm đến trong thời đại mới cần phải thay đổi, đó là phải có “nghệ thuật tiếp thị” và hệ sinh thái dịch vụ đi kèm.

Ẩm thực Hà Nội mang trong mình dòng chảy lịch sử nghìn năm văn hiến, là sự giao thoa tinh tế giữa các luồng văn hóa, nhưng trong giai đoạn mới lại đóng góp khá khiêm tốn vào nền "kinh tế văn hóa". Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội vì thế đã xác lập một hệ tư duy mới: ẩm thực không chỉ là món ăn để no bụng, đó là một phân ngành của công nghiệp văn hóa Thủ đô trong kỷ nguyên phát triển mới.

Điểm nổi bật của Chương trình hành động số 08 là Hà Nội không còn coi ẩm thực là những cửa hàng đơn lẻ, mà nhìn nhận nó dưới lăng kính của một chuỗi giá trị liên kết chặt chẽ. Trong khi dự án Luật Thủ đô 2024 sửa đổi đang được trình Quốc hội khóa XVI, việc Thành ủy ban hành Chương trình hành động số 08 cho thấy một bước đi đón đầu chiến lược. Khi dự án Luật Thủ đô sửa đổi được thông qua sẽ cung cấp một hành lang pháp lý vững chắc, tạo ra các cơ chế đặc thù, vượt trội để Hà Nội hiện thực hóa các mục tiêu phát triển văn hóa, bao gồm cả ẩm thực Thủ đô.

Sự kết hợp giữa tầm nhìn của Chương trình hành động số 08 và bệ phóng thể chế từ Luật Thủ đô sửa đổi sẽ giải quyết điểm nghẽn về nguồn lực. Việc thí điểm các mô hình hợp tác công - tư trong việc xây dựng các không gian văn hóa ẩm thực, các chính sách ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư vào kinh tế đêm, du lịch ẩm thực sẽ có ý nghĩa quan trọng.

Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý, quy hoạch các “trục du lịch ẩm thực” bài bản tại không gian phố cổ, hồ Tây hay đảo Ngọc Ngũ Xã. Trong khi thị trường với sự tham gia của các tập đoàn, các nhà đầu tư và giới sáng tạo sẽ đóng vai trò động lực thúc đẩy. Đây là “hệ điều hành” mới để ẩm thực Hà Nội có nhiều không gian hơn để “vươn mình”.

2. Chương trình hành động số 08 của Thành ủy Hà Nội cũng truyền đi thông điệp mạnh mẽ khi đưa ẩm thực thâm nhập vào thị trường toàn cầu bằng “ngôn ngữ đương đại”. Trong kỷ nguyên số, ẩm thực Hà Nội muốn đi xa, đi nhanh và lan tỏa khắp thế giới thì phải thay đổi cách thức tiếp thị theo phương thức truyền thống.

Sự xuất hiện của Michelin Guide (cẩm nang ẩm thực danh giá toàn cầu) tại Hà Nội thời gian qua đã minh chứng rõ nét cho việc quốc tế hóa ngôn ngữ ẩm thực. Khi một quán ăn hay một nhà hàng sang trọng tại Hà Nội được gắn sao Michelin, đó không đơn thuần là một giải thưởng mà là chứng nhận toàn cầu về tiêu chuẩn, đưa giá trị của món ăn vượt ra khỏi biên giới, thu hút dòng khách du lịch cao cấp.

Hơn nữa, “ngôn ngữ đương đại” còn thể hiện ở việc áp dụng công nghệ số và thiết kế sáng tạo. Một hộp bánh cốm Hàng Than, một gói trà sen Tây Hồ muốn trở thành quà tặng ngoại giao đẳng cấp, một mặt hàng xuất khẩu giá trị cao thì không thể đựng trong những chiếc hộp với hình thức, hình ảnh kéo dài năm này qua năm khác. Nó cần sự can thiệp của các nhà sáng tạo, cần những thiết kế bao bì mang đậm tính nghệ thuật, kể được câu chuyện lịch sử ngàn năm của Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội.

Bên cạnh đó, việc xây dựng “Bản đồ số ẩm thực Hà Nội” ứng dụng AI (trí tuệ nhân tạo) và Big Data (dữ liệu lớn) để phân tích hành vi khách du lịch, gợi ý cá nhân hóa các tour trải nghiệm ẩm thực chính là bước đi Hà Nội cần tiếp tục đẩy mạnh để giành lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên số.

Để có một ngành công nghiệp ẩm thực đem lại giá trị kinh tế lớn, chỉ có công thức nấu ăn ngon là chưa đủ. Một vấn đề cốt lõi mà Chương trình hành động số 08 gián tiếp đặt ra là tái cấu trúc chuỗi cung ứng và đào tạo nhân lực. Sẽ không có những món ăn ngon, đảm bảo chất lượng nếu thiếu đi nguyên liệu sạch và bản địa. Vì thế, Hà Nội cần quy hoạch và bảo tồn các vùng nguyên liệu đối với nhiều món ăn nức tiếng của Thủ đô.

Song song là bài toán tôn vinh và trao truyền. Những nghệ nhân ẩm thực lớn tuổi đang ngày một thưa thớt, trong khi thế hệ trẻ chưa có nhiều người mặn mà nối nghiệp. Chúng ta cần những trung tâm, học viện ẩm thực chuyên nghiệp để đào tạo ra không chỉ những đầu bếp giỏi nghề mà còn am hiểu văn hóa, biết ngoại ngữ và có tư duy kinh doanh. Nghệ nhân ẩm thực cần được công nhận, vinh danh xứng tầm và được hỗ trợ cơ sở vật chất để mở các lớp truyền nghề, biến nơi chế biến thành các không gian trải nghiệm cho khách du lịch.

3. Rõ ràng, Chương trình hành động số 08-CTr/TU đã đánh dấu bước tiến tiên phong để ẩm thực Thủ đô thành “tài sản” của công nghiệp văn hóa. Kỷ nguyên mới, chúng ta không chỉ mời thế giới đến Hà Nội để ăn một món ngon, mà phải sử dụng chính món ngon đó để kể cho thế giới nghe về một Thủ đô vươn mình mạnh mẽ nhưng vẫn đậm đà bản sắc.

Chính vì vậy, Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội đã nhấn mạnh giải pháp phải tăng cường đầu tư, xây dựng hạ tầng, phát triển thị trường trọng điểm cho các ngành công nghiệp văn hóa lợi thế, tạo giá trị kinh tế cao, gắn với thương hiệu văn hóa Thủ đô, trong đó có ẩm thực. Và đồng thời, Chương trình hành động số 08-CTr/TU cũng đặt ra nhiệm vụ, giải pháp cần xây dựng Đề án phát triển 3 - 5 sản phẩm công nghiệp văn hóa có thương hiệu quốc gia và quốc tế trong các lĩnh vực có thế mạnh của Hà Nội, và trong đó, ẩm thực Thủ đô cũng được gọi tên./.