Hà ng Khay - phố khảm trai một thời độc quyền ở Viễn Đông

Trước đây (1884- 1890) suốt cả một phố của Hà  Nội đã trưng ra nhiửu cử­a hiệu của những người thợ khảm. Họ lặng lẽ là m việc, miệt mà i... để những quân nhân mang vử Pháp là m kỷ niệm. Những dòng trên đây trong sách Lịch sử­ Việt Nam (NXB Khoa học Xã hội- 1971) viết vử phố Hà ng Khay (còn có tên là  phố Thợ Khảm). Phố nằm trên mảnh đất nối từ hồ Hữu Vọng đến cử­a ô Tây Long và o thời Lê, xưa thuộc đất thôn Thị Vật và  Tô Mộc tổng Tiửn Túc, huyện Thọ Xương, Hà  Nội.

Phố Hà ng Khay.

Nghử độc quyửn ở Viễn Аông

Nghử khảm trai gốc gác từ là ng Chuôn Ngọ, thuộc xã Chuyên Mử¹, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà  Tây (cũ). Các cụ già  trong là ng kể rằng, có rất nhiửu thợ khảm giửi giang ở là ng họ muốn nghử nghiệp được phát huy ở những nơi phồn hoa đô hội, liửn tập hợp lại, mang theo cả gia đình ra Thăng Long là m ăn.

Phố Hà ng Khay ra đời, công việc là m ăn ngà y cà ng khấm khá, những người thợ cùng nhau dựng ngôi đửn thử tổ ở là ng Cựu Lâu (phố Trà ng Tiửn ngà y nay) để thử tổ nghử. Là ng Cựu Lâu sau bị phá để mở phố Trà ng Tiửn, vì thế đửn thử tổ cũng bị phá bử.

Có một thuyết khác, nói cụ thể hơn vử quá trình di dân từ là ng Chuôn ra Hà  Nội lập nên phố Hà ng Khay.

Theo cụ Vũ Văn Trấn (người là ng Chuôn), tổ năm đời nghử khảm là ng Chuôn họ Vũ, tên là  Vũ Văn Kim. Con cụ Kim là  Vũ Văn Ngân cùng gia đình và  một số thợ giửi trong là ng ra Hà  Nội là m ăn và  lập nên  phố Hà ng Khay, thời gian nà y được xác định và o khoảng thế kỷ 19.

Có nhiửu ý kiến khác nhau, thêm và o đó tình hình tư liệu văn bản cũ quá nghèo nà n, nên thời điểm hình thà nh phố Hà ng Khay khó có thể khẳng định chính xác.

Khảm trai là  một nghử thủ công mử¹ nghệ cao cấp. Công việc chủ yếu của thợ là  là m hoà nh phi, câu đối phục vụ cho các đình chùa và  những đồ dùng đặc biệt như khảm sập gụ, tủ chè, bình phong, điếu ống, tráp trầu, hộp đựng thuốc lá... với những đử tà i chọn trong các tích xưa theo đặt hà ng của những người quyửn quí.

Những cử­a hiệu ở  phố Hà ng Khay vừa bán hà ng vừa sản xuất ngay tại chỗ. Những người thợ khảm hà nh nghử theo qui mô từng gia đình, hoặc từng nhóm nhử gồm thợ cả, thợ đục, thợ giũa, tách và  và i thợ phụ.

Trong cuốn sách Kử¹ thuật của người An Nam in năm 1909, tác giả Oger đã nhận xét: Thợ khảm là  nhà  nghệ thuật chân chính, nhẫn nại và  khéo tay vô cùng. Họ biết phối hợp các mà u sắc của vử trai để có sự hoà  sắc đẹp mắt, là m cho bức khảm trở nên rực rỡ. Chính vì thế mà  nghệ thuật khảm Việt Nam nổi trội lên gần như độc quyửn ở Viễn Аông. Những sản phẩm của người thợ khảm Việt Nam tốt hơn nhiửu nếu so với sản phẩm của người thợ khảm Quảng Аông.

Vẻ đẹp vĩnh hằng

Khảm trai có thể chia thà nh hai loại lớn là  khảm lên sản phẩm bằng gỗ, đồng, đồi mồi... và  khảm (trai) sơn mà i.

Cũng như ở Nhật Bản và  Trung Quốc, nghử sơn mà i cùng những sản phẩm sơn mà i ở ta đã có từ rất sớm, nhưng sự phối hợp giữa sơn mà i và  khảm trai thì chỉ mới thịnh hà nh và o đầu thế kỷ nà y, khi mà  trình độ dân trí cùng với giao thông và  thị trường mở rộng tới khắp mọi miửn.

Mới đầu, chỉ có khảm trai trên các sản phẩm gỗ mà  thôi. Trong đó, gỗ trắc được ưa chuộng nhất vì thớ mịn mà  lại rắn. Mà u nửn của gỗ có ánh đử, hồng, đối mà u với các hoạ tiết trai ốc tạo nên mà u sắc tương phản nổi bật rất đẹp mắt.

àt thế kỷ sau, xuất hiện thêm các sản phẩm khảm trai trên đồng, rồi muộn hơn nữa là  khảm trai trên đồi mồi.

Còn căn cứ và o tính hữu dụng thẩm mử¹, ta có thể chia các sản phẩm của là ng Chuôn thà nh hai loại lớn, đồ thử cúng và  đồ gia dụng.

Аồ thử gồm: núi thử, hoà nh phi câu đối các cỡ, án thư, hòm sắc các cỡ, ống quyển, bao kiếm khảm hình rồng, thẻ bà i các kiểu...

Аồ gia dụng và  khánh tiết gồm các loại như đĩa khảm cá hay hoa, khay, quả trầu, hộp mử¹ phẩm, lọ hoa các cỡ, bà n cử, bình phong, sập, tủ chè và  tủ chùa, bà n ghế...

Ngoà i những sản phẩm kể trên, người thợ Chuôn còn khảm tuử³ theo yêu cầu đặt hà ng của khách như cán tẩu thuốc lá, cán ba toong, khảm trai trên nậm rượu bằng đồng đúc, trên vòng gỗ hoặc đá.

Tuử³ theo giá trị của vật phẩm mà  người thợ chọn vật liệu khảm như trai, ốc... cho phù hợp. Những hoạ tiết khảm xà  cừ nhìn chính diện óng ánh mà u hồng sáng, nhìn chéo lại rực lên ánh sáng của những ngọn lử­u mà u ngọc lục huyửn bí. Giá trị của cái đẹp vĩnh hằng ở những sản phẩm khảm một phần cũng ở cái ánh sáng huyửn bí đó.

Ngoà i trai ngọc, trong số vật liệu khảm còn có một loại ốc được nhập khẩu từ Singapore, đôi khi được dùng để chạm nổi phối hợp với mảnh ngà  voi theo cách của người Nhật. Loại vử nà y được dùng trang trí trên các tấm bình phong  lớn, đôi khi chúng còn được gắn trên mái đình chùa. Ngoà i ra còn có loà i ốc Nhật Bản với cái tên là  Tai gấu, loại nà y mà u sắc lốm đốm, rực rỡ có nhiửu ở vịnh Bắc Bộ.

Sau khi tư bản Pháp đổ xô vử đây xây dựng công sở, hãng buôn, Hà ng Khay đã trở thà nh một đường phố sang nhất và  Tây nhất Hà  Nội, những cử­a hà ng khảm trai dần bị co lại.

Hiện , tuy Hà ng Khay chỉ còn một đôi hà ng bán đồ chạm khảm, nhưng đã xuất hiện nhiửu đường phố bán và  sản xuất mặt hà ng khảm trai của thợ là ng Chuôn tại thủ đô Hà  Nội.