Kử³ tích khoa bảng ở một ngôi là ng nhử

Nhất gia bán thiên hạ

Nhà  thử họ Vũ-dòng họ lớn nhất trong là ng, được xây dựng với quy mô rộng lớn với những khu nhà  riêng biệt, như nhà  thử, nhà  tiếp khách, nhà  trưng bà y, thư viện, nhà  hạ đường, nhà  bia, hồ sen, cổng tam quan... Tất cả được xây dựng hoà nh tráng bằng gỗ lim, lợp mái ngói theo lối kiến trúc cổ. Vẻ bử ngoà i chống ngợp của nhà  thử họ Vũ nhanh chóng được khửa lấp bởi những gì ẩn chứa bên trong nó. Аó là  các câu chuyện khoa bảng tiếp nối nhau hà ng trăm năm qua đã tạo nên kử³ tích cho một ngôi là ng nhử hiện chỉ có và i trăm hộ dân.

Khoa thi năm Bính Thân 1656, cả nước có gần 3.000 sử¹ tử­ vử kinh thà nh ứng thí. Khoa thi chỉ lấy đỗ 6 tiến sĩ. Khi xướng danh, trong 6 tiến sĩ, có tới 3 anh em trong họ Vũ của là ng Mộ Trạch là  Vũ Trác Lạc, Vũ Аãng Long, và  Vũ Công Lượng (trên bia số 18 tại Văn Miếu-Hà  Nội). Kinh ngạc trước thà nh tích đặc biệt nà y, vua Tự Аức (1829-1883)-một ông vua nổi tiếng hay chữ-đã thốt lên: Mộ Trạch, nhất gia bán thiên hạ (Mộ Trạch, một nhà  mà  bằng nử­a thiên hạ).

Cổng là ng Mộ Trạch

Trong lịch sử­ khoa bảng, Mộ Trạch được xem như ngôi là ng số 1 của nước ta vử con đường học vấn. Từ khi vua Lý Nhân Tông mở khoa thi đầu tiên 1075, đến năm 1919-khoa thi cuối cùng thời Khải Аịnh, là ng Mộ Trạch đã có 36 người đỗ tiến sĩ (hoặc tương đương tiến sĩ)-nhiửu nhất cả nước đối với một là ng. Riêng dòng họ Vũ có tới 29 tiến sĩ, còn lại họ Lê 5 vị, 1 vị họ Nhữ, 1 vị họ Nguyễn. Thần tổ, thà nh hoà ng là ng Vũ Hồn 12 lần được các đời vua sắc phong là  trí tuệ, nhân hậu, trung hiếu, giản dị, cương trực... với nhiửu lời ngợi ca, như: Chẳng ham địa vị tiửn tà i, chỉ lo khiếm khuyết văn bà i phí công...

Dòng họ Vũ và  là ng Mộ Trạch bắt đầu phát tích từ đầu thế kỷ 14. Аặc biệt, đến thế kỷ 16 và  17 là  thời kử³ rực rỡ. Hầu như các khoa thi đửu có người của là ng Mộ Trạch đỗ tiến sĩ, có khoa thi đỗ 4 người. Trong 82 bia tiến sĩ ở Văn Miếu Quốc Tử­ Giám, người là ng Mộ Trạch có tên trong 18 bia với 25 tiến sĩ. Cụ Vũ Quốc Sử¹, sinh được 5 người con trai thì có 3 người là m quan đại thần là  Vũ Tự Khốt, Vũ Duy Chí, Vũ Phương Trượng và  hồng giáp Vũ Bạt Tụy, tiến sĩ Vũ Cầu Hối.

Nhà  thử họ Vũ được vua Lê phong và  được lấy tên là  Thế Khoa Аường vì có ba đời nối dõi liên tiếp đửu là  con trưởng thi đỗ tiến sĩ. Аó là  3 ông cháu, cha con Tam đại tiến sĩ: Vũ Bạt Tụy, Vũ Duy Аốn, Vũ Duy Khuông. Câu chuyện nà y được viết lại trên câu đối còn lưu giữ trong nhà  thử: Tổ phụ tôn tiến sĩ đệ. Thiên địa nhật nguyệt thế khoa đường (à”ng cha con cháu đửu đỗ tiến sĩ. Nhà  thử Thế khoa còn với đất trời).

Gia phả họ Vũ của là ng Mộ Trạch có ghi một giai thoại: Lại bộ tả thị lang Nguyễn Văn Phong cho rằng người là ng Mộ Trạch có thần thế hay mưu kế gì đó nên mới nhiửu người thi đỗ đến thế. Kử³ thi Hương năm 1666 ông xin vử xứ Аông là m chủ khảo. à”ng đà o cho mỗi thí sinh một hố, trên lắp liếp, ngồi trong đó là m bà i. Аử bà i chọn những câu hóc búa, lại truyửn cho hai ban sơ khảo và  phúc khảo chỉ được chọn những quyển nà o viết chữ rõ rà ng, không dập xóa, sử­a chữa. Quan trường chấm bà i xong, tuyển được ba mươi quyển trình quan chủ khảo chấm lại. Lại bộ tả thị lang Nguyễn Văn Phong chỉ chọn được 6 quyển, còn đánh trượt. Sau khi xếp thứ bậc rồi khớp phách để yết bảng, người đỗ đầu là  Vũ Văn Hiên, 18 tuổi, đậu giải Nguyên. Người thứ hai là  Vũ Bật Lại, thứ ba là  Vũ Chấn. Tất cả đửu người là ng Mộ Trạch.

à”ng Vũ Quốc ài, một người con của là ng Mộ Trạch say mê nghiên cứu, tìm hiểu vử ngôi là ng và  dòng họ của mình, kể: Tổ tiên dòng họ ông là  Vũ Công Huy, một quan chức đời Аường đã sáu mươi tuổi vẫn chưa có con. Trong chuyến du hà nh vử phương Nam, thấy đất Thanh Lâm (nay vùng Nam Sách, Hải Dương) có nhiửu gò đống rất đẹp bèn đem hà i cốt cha sang mai táng. Ở đây, cụ gặp và  lấy là m thiếp người con gái xinh xắn nhất vùng Nguyễn Thị Аức, sau đó cùng nhau trở vử Trung Quốc. Năm 804 bà  sinh cho ông một người con trai, đặt tên là  Vũ Hồn. Năm 18 tuổi Vũ Hồn thi đình đỗ cao, được bổ là m quan, rồi được phong chức Аô Ngự xứ ở quận Giao Châu, tức Việt Nam ta (thời kử³ Bắc thuộc). Аô Ngự xứ Vũ Hồn đi kinh lý thấy đất Bình Giang (ngà y nay) có thế bách nhạn hồi sà o, có thể phát vử đường khoa cử­, bèn đem mẹ từ phương Bắc sang nuôi dườ¡ng, rồi lập là ng, gọi là  Khả Mộ. Lâu dần đọc chệch đi thà nh là ng Mộ Trạch như ngà y nay. Mẹ mất, Vũ Hồn đưa vử mai táng ở thôn Kiết Аặc thuộc vùng núi Phượng Hồng, Chí Linh bây giử. Ngà y 23 tháng Chạp năm Quý Dậu (853), Vũ Hồn vử trời khi mới 49 tuổi trong một  trận mưa dông sấm sét dữ dội. Ngay sau đó, ông đã trở thà nh vị thà nh hoà ng của là ng.

Tương truyửn, chính thế đất bách nhạn hồi sà o và  những tính toán của tổ tiên Vũ Hồn dà nh cho con cháu đã tạo nên một thời kử³ cực phát vử con đường khoa bảng của dòng họ Vũ, của là ng Mộ Trạch. Là ng Mộ Trạch xưa có nhiửu người đỗ cao, thà nh đạt nhưng không già u. Người dân dà nh tất cả cho sự nghiệp học hà nh của con em mình. Ngà y nay cũng vậy, là ng Mộ Trạch vẫn bình dị như bao là ng quê khác. Người là ng Mộ Trạch vẫn giữ được cái danh của là ng mình do dân gian quanh vùng từng nói: Tiửn là ng Аọc. Thóc là ng Nhữ. Chữ là ng Chằm. Là ng Аọc có nghử nhuộm cổ truyửn và  già u có. Là ng Nhữ ruộng nhiửu và  tốt nên nhiửu thóc nhất vùng. Còn là ng Chằm-một tên gọi khác của là ng Mộ Trạch, vẫn nổi tiếng hay chữ. Ngà y nay, người là ng Mộ Trạch thà nh danh từ con đường khoa bảng, văn học cũng không kém tổ tiên xưa kia.