Mâm tất niên ở nhà  cụ Tô Hoà i

Аâm quen lệ chiửu 30 Tết phôn cho nhạc sĩ Nguyễn Xuân Аà o, con trai thứ nhà  văn Nguyễn Tuân đến thăm cụ tiên chỉ Tô Hoà i nhưng ông lử­ khử­ mà  rằng biết cụ có còn ở Nghĩa Аô Nghĩa Tân nữa không hay đã thiên di vử Аoà n Nhữ Hà i? Rồi ông lệnh cho tôi rằng cứ phải hửi lại cho chắc... Tiện vòng xe, tôi rẽ qua Аoà n Nhữ Hà i.

Bên cái ụ đất sát tường mé tay trái trống trơn chả thấy xe cộ gì. Cái ụ đất trước cử­a nhà  văn Tô Hoà i nà y không biết có tự bao giử? Có dạo mởn xanh và i thứ húng ớt. Có đợt lại nhổng lên mấy búi hà nh. Có thời lại chĩnh chiện trên đó một gốc đà o phai hay cụm cúc vạn thọ, thứ cúc mà  bây giử rất hiếm gặp ở Hà  thà nh.

Lắm khi ngó cái ụ đất, chợt mường tượng ra chỗ đầu hồi  hay lối đầu cầu thang  của nhà  sà n mạn ngược, dân Thái dân Mông cũng dà nh một khoảng con con để mấy chậu hà nh hoặc gia vị. à”ng lão sai người nhà  bà y biện ra cho vui hay có ý quyến nhớ xứ đồng rừng chả biết? 

Cánh cử­a sơn xanh khép hử chỉ dấu chưa chắc hai cụ đã từ Nghĩa Tân vử mà  có khi  con cháu đến thắp hương ngà y Tết cũng nên. Người mở cử­a cho tôi là  cụ bà . Không gian òa ra một khoảng ấm sực. Thứ hương chi đó nhà  thắp rất ngát.

Cụ ông với nụ cười hom hóm cố hữu đang ngồi bên bà n nước có chậu cúc là m sáng cả gian nhà . Căn nhà  ở khu tập thể Nghĩa Tân mạn Nghĩa Аô cữ Tết tạm đóng cử­a. Hai cụ lại vử phố vử Аoà n Nhữ Hà i ăn Tết. Lệ ấy có gần mươi năm nay...

Аèn nến sáng trưng trên bà n thử đặt chính giữa nhà . Gọi là  mâm cơm cúng tất niên cũng được nhưng tôi để ý trên cả mâm cúng là  ngay ngắn là  lớp lang là  trật tự những thức cúng, những be nậm, những đồ nấu đồ xà o kho rán bà y biện khéo léo chừng mực trong những đĩa những bát...

Khoanh giò, bát miến, bát bóng kia không còn dậy lên sự bắt mắt bắt mũi của thú ẩm thực mà  như vật chứng cho tà i lẫn tâm của gia chủ vậy! Thế mà  cụ bà  còn chẹp miệng nói rằng là  mới từ Nghĩa Аô vử hai hôm nay chưa kịp chuẩn bị cho chu tất...

Một dư vị thuần Việt đặc Việt dường như đang toát lên từ bà n thử gia tiên hồng ấm. Dư vị ấy có thể do mùi hương cụ bà  thử­a riêng quyện với thứ rượu trắng dùng để cúng. Dư vị đặc thù đặc trưng của những Tết Việt, những giỗ Việt... Cái dư vị của những nửn nếp của những nếp nhà  từng bửn chặt, từng trụ vững với những nhố nhăng hỗn mang của cơ chế thị trường!

Vi vút rợn rạc ngoà i kia là  cái lạnh tám độ của chiửu 30 Hà  thà nh chỉ là m tôn thêm lên mà u với hương của mâm cúng tất niên. Tôi thấy mình có chút thất thố bởi tự dưng ngưng nghỉ câu chuyện với cụ tiên chỉ mất một lúc vì đang chùng đang buông một cảm giác là  lạ. 

Tết Kỷ Sử­u nà y, cụ tiên chỉ là ng văn được tròn 90 tuổi ta và  chẵn 60 năm tuổi Аảng. Cụ bà  đây cũng cỡ bát tuần. Người Nghĩa Аô mạn ngoại thà nh ấy là  trước đây, giử đương nhiên cũng là  Hà  Nội gốc. Trong là n khói hương vấn vít được thư thả ngồi nhấp chén trà  sen được hầu chuyện hai cụ tuổi trời cho đã tám chín chục chợt thấy mình như đang trúng một cơ may!

Lẩn thẩn nghĩ thêm đến quan điểm dứt khoát của một người bạn chuyên nghiên cứu vử món phong tục học rằng, nếu là  một nhà  thuần Việt, một người Việt thì dứt khoát những cái bà n thử gia tiên phải được ngay ngắn chĩnh chiện đặt giữa nhà  như cụ Tô Hoà i đây! 

Chả nói nếp của người Hà  Nội gốc, khối nhà , quê kiểng thôi nhưng bà n thử bao giử cũng đặt chính giữa. Hình như thường ngà y mọi sự vụ đến nết ăn nết ở cho chí nếp nghĩ của con cháu đửu được tổ tiên ông bà  chứng cho lẫn tiện ngay việc phù hộ lẫn uốn nắn nữa là  những đận hương khói? 

Cái  thời chi chút chật chội thì không nói là m chi. Nhưng giử khối nhà  rủng rỉnh với điửu kiện nà y khác, nhà  nghiên cứu phong tục bạn tôi rất chi là  dị ứng với cái thói cái tật cứ rinh bà n thử gia tiên tít lên tầng thượng.

Аà nh một nhẽ là  có mượn thầy mượn thợ bà y, đặt hướng bà n thử cho. Nhưng mỗi bận giỗ Tết, vợ chồng con cái cứ là m nhanh nhanh phận sự thắp hương, lên nhang với hoá và ng rồi tất tật chủ khách kéo nhau xuống tầng trệt hoặc phòng nà o đó mà  rôm rả đánh chén.

Mà  vắng đi sự chứng kiến coi sóc của các cụ, hình như những sự bà n thảo nó cũng bỗ bã, táo tợn quyết liệt lẫn riết róng hơn thì phải? Mà  hình như sự xuống cấp nà y khác cũng khởi sự từ việc thưa vắng đi ánh mắt vô hình nhưng nghiêm khắc của tổ tiên cha ông vốn thường dõi theo từng bước của cháu con trên dương gian trần thế? V.v và  v.v...

Ngắm ngó lượt nữa khoảng bà n thử gia tiên ấm sáng đèn hương chiếm đáng kể trong lòng ngôi nhà  cấp 4 chả phải là  thênh thang lắm của nhà  văn Tô Hoà i, tôi chợt nhớ lắm người đã nhắc đến cái dung dị bình dân, thậm chí xuử xoà  trong sinh hoạt của nhà  văn. Аã đà nh tính cách ấy là  hà nh trang bao năm nay để cụ miễn dịch với những thứ nhiêu khê nà y khác để thung dung tự tại đến bây giử.

Dưng hình như vẫn tiửm ẩn trong cụ sự nghiêm cẩn của những trật tự với lớp lang? Không nghiêm cẩn thì những chi tiết những tình huống những cơn cớ nà y khác trong hơn một trăm tác phẩm của cụ tiên chỉ là ng văn nà y dễ mà  yểu mệnh trong đời sống người đọc lắm!

Bây giử nhác qua những lớp lang những trật tự trên bà n thử gia tiên buổi chiửu tất niên nà y chợt phát lộ thêm thứ tầng vỉa mới của một trữ lượng Tô Hoà i? Dịp đại thọ nà y cụ ông đi lại có khó khăn do bệnh gút chi đó, đã đà nh việc chợ búa nấu nướng có con cháu trợ giúp nhưng có sức để mà  bà y biện để mà  coi sóc những thứ lớp lang thứ tự như thế nà y thì cũng mừng cho hai cụ lắm lắm!

Bên bà n thử gia tiên

Bên tôi lại vẫn âm sắc rủ rỉ cố hữu ấy... Chợt nhớ thêm tiết thanh minh một năm xa, cụ Kim Lân chủ trì lẫn chủ chi một bữa ở ngay nhà  hà ng gần nhà  cụ ở Hạ Hồi. Có các cụ Tô Hoà i, Hoà ng Cầm, Nguyễn Xuân Khánh...

Có một khoảng lặng trong bữa, nói là  lặng bởi bằng chất giọng rủ rỉ cố hữu,  nhà  văn Tô Hoà i đã khiến các bậc cao lão dự cơm buông đũa chăm chú nghe thêm vử cái tinh cái sạch lẫn cái khéo và  khoa học của cánh thợ chuyên nấu cỗ cưới cỗ cúng Hà  Nội xưa. Nói nghe thêm bởi đử tà i nà y với các cụ không mới. Nhưng có thể cụ Tô Hoà i nhớ và  biết nhỉnh hơn? Có thể cụ có cách riêng cảm cổ phửng kim trong việc bình tán...

Tôi nhớ chuyện xong nhiửu cụ thở dà i. Thở dà i có thể vì tiếc những cái đẹp đã phai lẫn đã mất. Lại có thể vì sợ bởi thời buổi nấu nướng ẩm thực xô bồ hỗn tạp nà y miếng ngon kử miệng nhưng cứ ngần ngại vì những cơn cớ vệ sinh phòng dịch nà y khác?

...Аâm tiếc vì những hời hợt lẫn non nớt trong chuyến đi mấy tỉnh Tây Bắc vừa rồi khi trong câu chuyện vội nhưng nhà  văn vẫn chu đáo và  minh mẫn chỉ ra. Ngay địa danh Mường Giơn tôi từng băn khoăn trong Mường Giơn giải phóng nhà  văn cũng chu đáo giải thích ngay chính là  Mường Giôn cụ viết chệch đi. Vừa nghe vừa gẫm lại vừa hoảng...

Giẫm lại vết chân của tác giả Truyện Tây Bắc có lẽ lớp hậu sinh khó mà  đo và  so với sức đi theo nghĩa đen chứ nói chi đến sức nghĩ sức viết. Mong sao cuốn tự vị sống vử Tây Bắc nói riêng và  miửn rừng nói chung cứ sừng sững sống động cho lứa chúng tôi được lật giở dà i dà i! 

Có cảm giác như mắt hom hóm ấm áp của cụ tiên chỉ từ bên bà n thử gia tiên dõi tiễn ra tận cái ụ đất. Nhớ thêm trong câu chuyện hồi nãy, bên ụ đất nà y chiửu 30 những năm xa đã từng hồng lên những xác giấy mà u điửu.