Những làng hoa của Thập Tam Trại

Trong huyửn tích vử sự hình thà nh vùng Thập Tam Trại ở kinh thànhThăng Long xưa, đời vua Lý Thái Tôn (1028-1054) ở là ng Lệ Mật có chà ng trai tên là  Hoà ng Phúc Trung rất nghèo. Gia tư của chà ng là  một con thuyửn cũ, sinh nhai bằng nghử chà i lưới, bắt rắn bên sông Аuống. Một hôm công chúa đi thuyửn chơi trên sông. Аến ngã ba hợp lưu với sông Nhị Hà  gặp giông, thuyửn lật, ngọc đắm châu chìm, ai tìm được thấy xác. Nhà  vua đau đớn quá, bử cả coi chầu, ra lệnh trong dân gian, ai tìm được xác công chúa sẽ phong thưởng hậu.

Hoà ng Phúc Trung xin nhận. Chỗ ngã ba nà y xoáy nước rất dữ là  vương quốc của loà i thủy quái. Việc tìm kiếm cực kử³ khó khăn, chà ng Hoà ng Phúc Trung phải lặn xuống giao chiến nhiửu lần. Cuối cùng đã già nh được xác công chúa mang lên. Vua thưởng cho chà ng rất nhiửu và ng bạc, lụa là  và  còn định phong cho chà ng là m quan. Nhưng Hoà ng Phúc Trung không nhận gì cả chỉ xin vua cho mình được đưa dân nghèo trong là ng sang khai khẩn vùng đất hoang ở phía cử­a Tây kinh thà nh.

Vua y cho dân nghèo Lệ Mật nô nức theo ông Hoà ng Phúc Trung sang vỡ hoang lập thà nh 13 trại là  Vĩnh Phúc, Văn Bảo, Liễu Giai, Аại Yên, Ngọc Hà , Hữu Tiệp, Ngọc Khánh... khi ông mất, dân 13 trại đã là m lễ an táng và  xây lăng ở Vĩnh Phúc Thượng, coi ông là  tổ sáng nghiệp. Hiện nay ở Vĩnh Phúc, Kim Mã, Liễu Giai vẫn còn đửn thử ông.

Lễ hội "Thập tam trại" được tổ chức hà ng năm

Ngà y 23 tháng 3 âm lịch hà ng năm, ngà y ông mất dân Thập Tam Trại đửu cử­ đại biểu mang hương hoa, trầu cau từ Kinh quán vử Cựu quán Lệ Mật là m giỗ, diễn lại sự tích đánh thuồng luồng, già nh xác công chúa của ông tổ sáng nghiệp. Ở đình Lệ Mật còn đôi câu đối: Аoan giao dũng quán quân luân, Lý triửu thiên vạn niên nhi hậu/ Аược mã ân lưu quyến áp, Long Thà nh thập tam Trại do truyửn. Tạm dịch: Chém loà i giao long, sức mạnh phi thường sau triửu Lý muôn ngà n năm. Con dậy tiến, tung võ ngựa ơn sâu lưu cũ, cạnh thà nh Rồng mười ba trại vẫn truyửn danh.

Huyửn tích còn cho biết rằng và ng của ông chúa đã trả ơn chà ng trai họ Hoà ng, nên cứ ngà y giỗ chà ng là  cá Hồ Tây lại bay vử đình Lệ Mật để dân là ng lấy là m cỗ cúng. Cả vùng Thập Tam Trại lúc đầu là m nông nghiệp nhưng rồi sau Ngọc Hà , Hữu Tiệp đã chuyển sang trồng hoa từ hà ng ngà n năm nay và  trở thà nh nổi tiếng. Nổi tiếng đến nỗi người Kinh Kử³ đã gọi nó bằng cái tên mới: Trại Hà ng Hoa và  có câu ca Con gái ở trại hà ng hoa. Đ‚n cơm nử­a bữa ngủ nhà  nử­a đêm.

Con gái trại hoa ăn cơm nử­a bữa, ngủ nử­a đêm (ảnh tư liệu)

Аó là  hai là ng nhử nằm ở phía đông bắc Tổng nội huyện Vĩnh Thuận, phủ Phụng Thiêm thuộc kinh thà nh Thăng Long xưa. Аầu thời Pháp thuộc là  huyện Hoà n Long sau đổi là  Đại Lý Hoà n Long tỉnh Hà  Đông. Con đường bao phía đông bắc Ngọc Hà  (phố Ngọc Hà ) hiện nay chính là  danh giới giữa thà nh nội và  ngoại thà nh thời trước.

Аường phía bắc (đường Hoà ng Hoa Thám bây giử) là  tường bao của phủ thà nh Аại La cổ. Phía nam là  con đường trồng toà n liễu (Liễu Giai) dẫn từ Quảng Phúc Môn (cử­a Tây thà nh Thăng Long-chính là  quảng trường Ba Аình ngà y nay) ra cầu Tây Dương (Cầu Giấy). Khi người Pháp lập bãi Quần Ngựa đã mở rộng thêm lấy tên là  đường Quần Ngựa (phố Аội Cấn bây giử).

Ngọc Hà , Hữu Tiệp tuy là  hai là ng nhử, nhưng nằm sát cạnh Hoà ng Thà nh cũ, nên nơi đây còn rất nhiửu dấu tích các lâu đà i dinh thự của các ông Hoà ng bà  Chúa và  các Danh nhân trong hà ng chục đời, rộng hơn chút nữa, các di tích, các thắng cảnh cà ng nhiửu: núi Cung, núi Voi, núi Trúc, núi Bò, Giảng Võ Аường, đửn Quán Thánh, Chùa Kim Liên, chùa Một Cột, chùa Trấn Quốc, phủ Tây Hồ, đửn Voi Phục, đửn Аồng Cổ... Hồ Tây, Hồ Trúc Bạch, vườn Bách Thảo, Phủ Chủ Tịch (hai nơi nà y đửu là  đất cũ của Ngọc Hà ) Quảng trường Ba Аình, lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh... nữ sĩ Hồ Xuân Hương đã lập cổ nguyệt đường ở phía Khán Xuân cũ (Bách Thảo bây giử), Nghi Tà m là  là ng của bà  huyện Thanh Quan. Phường Thái Hà  là  nơi sinh Lý Thường Kiệt. Phường Hồ Khẩu sinh Ba Giai. Nhà  khoa học Nguyễn Công Tiểu lập Thủy Tiên Trang tại ngõ 20 Ngọc Hà , đã gây được giống Thủy Tiên và  lai tạo nên giống hoa Quốc Khánh hai mà u và ng đử nở đúng ngà y 2-9 hà ng năm. Nghệ sĩ Tạ Duy Hiển lập trại ở 32 Аội Cấn.

Trong các dinh ấy, ngà y xưa, nơi nà o mà  không có hoa viên, cây cảnh. Người chăm sóc hoa là  người Ngọc Hà , Hữu Tiệp. Thời trước, dân hai là ng nà y chỉ chuyên trồng hoa cúng: Mẫu đơn, hồng, huệ, sói, cúc, ngâu... Nghử trồng hoa đã có gần 10 thế kỷ. Mỗi buổi sáng, các cô gái lại xâu hoa thà nh từng trà ng hoặc gói hoa thà nh từng gói lá sen mang đến treo sẵn ở cử­a những nhà  có điện thử đặt mua theo ngà y hoặc bán trước cử­a các đửn, chùa cho khách thập phương đi lễ.

Аầu thế kỷ XX, người Pháp lập một cơ sở trồng hoa ở Thụy Khuê (Vườn hoa La-phô-duy-phuốc). Dân Ngọc Hà  học thêm được kử¹ thuật gieo trồng rất nhiửu giống hoa mới: Cẩm chướng, hoa Tim, hoa Bướm, hoa Loa kèn, Cúc Tây, Lay ơn, Thược dược, Phăng xê... Hoa Ngọc Hà  đã trở thà nh biểu dương cho nét đẹp hà o hoa lịch thiệp của đất Kinh kử³. Hà  Nội có cả một và nh đai hoa, nhưng người đời chỉ nhớ hoa Ngọc Hà .

Hình ảnh gánh hà ng hoa đã đi và o thơ ca (ảnh internet)

Hình ảnh những cô gái Ngọc Hà  áo tứ thân, thắt vắt, tóc vấn đuôi gà  má đử hây hây, là n môi cắn chỉ đử tươi... uyển chuyển với gánh hà ng hoa len lửi khắp phố phường Hà  Nội đã đi và o ca dao: Phiên rằm chợ chính Yên Quang/ Yêu hoa anh đợi hoa nà ng mới mua. Аã trở thà nh nguồn cảm hứng vô tận cho các văn nhân, mặc khách tao nhân.

Cùng với sự phát triển của Thăng Long-Hà  Nội, hầu hết các là ng trong Thập Tam Trại cũ như Giảng Võ, Ngọc Khánh, Kim Mã, Liễu Giai... đã bị đô thị hóa, trở thà nh những khu phố sầm uất. Số là ng còn lại bị biến dạng hẳn. Cảnh quan là ng hoa Ngọc Hà  cũng chịu chung số phận. Hiện nay số dân của Ngọc Hà  tăng lên tới 30 lần nhưng phần lớn là  dân tứ chiếng không có nghử trồng hoa. Аất canh tác đã biến thà nh thổ cư. Ruộng trồng hoa xưa kia lọt và o giữa phố, trở thà nh vườn và  teo tóp dần theo năm tháng để biến thà nh những nhà , dãy phố cao tầng nhất là  sau mỗi cơn sốt đất thì diện mạo của là ng hoa lại bị bê tông hóa. Nếp sống thị dân đã thay đổi hoà n toà n không còn cảnh thanh bình của một là ng quê có ngà n năm tuổi và  đến bây giử là ng hoa Ngọc Hà  đã biến thà nh cổ tích mất rồi.