Emagzine

Bài 1: Tiềm năng, "bệ phóng" đan cài thách thức

Phạm Hoa • 15/07/2025 15:52

Với tinh thần chủ động, sáng tạo và nhất là “Tư duy Thủ đô - hành động Hà Nội”, HĐND Thành phố Hà Nội khóa XVI, kỳ họp thứ 25 đã thông qua “Nghị quyết quy định về thành lập khu phát triển thương mại và văn hóa” với các quy định luật hóa đầy đủ, có nhiều cơ chế, chính sách đột phá, hấp dẫn để thu hút các nguồn lực xã hội, từ đó tháo gỡ điểm nghẽn, đồng thời “khai mở” khu BID của Thành phố phát triển, khẳng định Hà Nội đã, đang tiên phong trong phát triển khu phát triển thương mại và văn hóa.

Luật sư Nguyễn Hưng Quang - Chủ tịch Trung tâm hòa giải thương mại quốc tế VICMC, Phó Chủ tịch Hội Luật Quốc tế Việt Nam cho biết khu thương mại và văn hóa (BID) là một khái niệm còn mới mẻ ở Việt Nam, nhưng trong khoảng 50 năm qua đang là mô hình phổ biến ở nhiều nước trên thế giới. Tại đó, có nhiều hoạt động kinh tế, thương mại, dịch vụ trên cơ sở các hoạt động văn hóa như: Ẩm thực, nghệ thuật trình diễn, thủ công mỹ nghệ…

Ông Quang dẫn chứng, quốc gia trong khu vực Đông Nam Á là Singapore nghiên cứu sự phát triển các khu BID từ cuối những năm 1990, đến nay, Singapore phát triển 9 khu BID theo chương trình thử nghiệm từ năm 2017 với mục tiêu các khu BID này là những địa điểm thú vị cho cộng đồng và khách du lịch, phát triển kinh doanh (đặc biệt là các hộ kinh doanh, doanh nghiệp vừa và nhỏ ở cộng đồng) và gìn giữ di sản văn hóa.

Chẳng hạn khu City Hall của Singapore khai thác lợi thế các công trình kiến trúc kết hợp giữa kiến trúc di sản và kiến trúc hiện đại. Trong khi đó, khu Kampong Glam nhằm giới thiệu các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể độc đáo và đặc biệt của khu vực này. Các hoạt động chủ yếu nhằm tập trung vào giới thiệu và duy trì các giá trị văn hóa hiện có, bổ sung thêm các công trình văn hóa, nghệ thuật màu sắc phù hợp với văn hóa khu vực để thu hút người tham quan.

Nhiều chuyên gia cũng đưa ra đánh giá, Hà Nội có rất nhiều tiềm năng, lợi thế để tạo ra các khu thương mại và văn hóa. “Mô hình các khu BID của thế giới dường như là phù hợp với thực tiễn của Hà Nội với các khu vực phố cũ, làng cổ, phố chuyên doanh để chính quyền - người dân - doanh nghiệp sẽ cùng nhau cải tạo, chỉnh trang, tái thiết và bảo tồn những khu phố hay làng này để phát triển dịch vụ thương mại du lịch” – Luật sư Nguyễn Hưng Quang, đánh giá.

Doanh thu của 327 làng nghề đã được UBND Thành phố công nhận ước đạt trên 24.000 tỷ đồng, một số làng nghề có doanh thu cao như: Làng nghề bánh kẹo dệt kim La Phù đạt trên 1.300 tỷ đồng; Làng nghề cơ khí nông cụ Phùng Xá đạt 1.200 tỷ đồng; Làng nghề truyền thống mỹ nghệ Thiết Úng đạt 1.100 tỷ đồng; Làng nghề điêu khắc mỹ nghệ Sơn Đồng đạt trên 1.000 tỷ đồng; Làng nghề chế biến nông sản thực phẩm Minh Khai đạt trên 1.000 tỷ đồng; Làng nghề đồ mộc - may thôn Hữu Bằng đạt gần 1.000 tỷ đồng; 2 làng nghề giầy da thôn Giẽ Thượng, Giẽ Hạ, xã Chuyên Mỹ đạt 500 -700 tỷ đồng.

Bên cạnh làng nghề, Thủ đô có lợi thế là những tuyến phố “hàng” trong khu phố cổ thuộc phường Hoàn Kiếm chuyên kinh doanh một số sản phẩm hàng hóa hoặc phố ẩm thực Tống Duy Tân - Cấm Chỉ, Tạ Hiện… không chỉ thúc đẩy hoạt động thương mại mà đã là một giá trị văn hóa. “Ở Hà Nội, những tuyến phố “hàng” chuyên kinh doanh một số sản phẩm, hàng hoá hoặc phố ẩm thực Tống Duy Tân - Cấm Chỉ, Tạ Hiện… không chỉ nhằm thúc đẩy hoạt động thương mại mà đã là một giá trị văn hoá từ cảnh quan cho đến tinh thần hợp tác kinh doanh (buôn có bạn, bán có phường) của người Việt Nam” – Luật sư Nguyễn Hưng Quang, phân tích.

Đồng thời Thủ đô có nhiều tiềm năng áp dụng mô hình khu thương mại và văn hóa để thúc đẩy hoạt động thương mại, đời sống văn hóa, bảo vệ môi trường… như chuyển đổi mô hình vận hành các khu phố đi bộ hiện có (khu vực hồ Hoàn Kiếm và các khu chuyên kinh doanh lân cận, khu phố Trịnh Công Sơn, Công viên Thống Nhất, Đảo Ngọc - Ngũ Xã, Thành cổ Sơn Tây, làng cổ Đường Lâm…) và thiết lập những khu trung tâm thương mại và văn hóa mới dựa trên những đặc điểm di sản văn hóa và cộng đồng cần bảo vệ hoặc thúc đẩy phát triển như một số tuyến phố “Hàng”: Hàng Mã - Hàng Đường - Hàng Đồng - Lò Rèn - Hàng Giấy - chợ Đồng Xuân, khu ẩm thực Tống Duy Tân - Cấm Chỉ - Phùng Hưng, Làng cổ Đường Lâm, Làng lụa Vạn Phúc).

Trong bối cảnh đó, Luật Thủ đô 2024 được Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, trong đó có cơ chế đặc thù quy định Hà Nội được thành lập khu phát triển thương mại và văn hóa trên cơ sở các khu phố, tuyến phố, làng nghề, điểm dân cư nông thôn hiện hữu để huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển các hoạt động dịch vụ, thương mại, không gian văn hóa đã tạo cơ sở pháp lý để tổ chức lại các khu vực có tiềm năng, lợi thế về thương mại, văn hóa một cách hiệu quả, góp phần tăng trưởng bền vững như mô hình khu phát triển thương mại và văn hóa tại một số nước trên thế giới đã triển khai thành công.

Quy định nêu trên trong Luật Thủ đô 2024 chính là nền tảng, bệ phóng để Hà Nội phát triển khu BID, nhất là đem lại những hiệu quả trong việc thu hút các nguồn lực xã hội, nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn các giá trị văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật, phát triển du lịch, dịch vụ. Cùng đó, việc hình thành và phát triển mô hình BID sẽ góp phần để Hà Nội hiện thực hóa mục tiêu đặt ra tại Nghị quyết số 09-NQ/TU của Thành ủy Hà Nội về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn tới năm 2045”.

Đến năm 2025, ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô trở thành ngành kinh tế quan trọng, tạo động lực mới thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội; phấn đấu đóng góp khoảng 5% GRDP của Thành phố. Đến năm 2030, ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô cơ bản trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn, thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của các ngành, lĩnh vực khác.

Phó Chủ tịch Thường trực UBND Thành phố Lê Hồng Sơn khẳng định, trong những năm qua, Hà Nội luôn coi trọng và xác định xây dựng, phát triển văn hóa là nền tảng, nhiệm vụ trọng tâm, các chủ trương, đường lối, chính sách về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Thủ đô luôn nhất quán, không ngừng hoàn thiện trong suốt tiến trình phát triển của Thủ đô.

Điều đó được khẳng định khi Thành ủy Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Cùng đó, Luật Thủ đô 2024 được Quốc hội khóa XV thông qua và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2025 với các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội nhằm khai thác và phát huy tốt nhất những tiềm năng, lợi thế, nguồn lực của Thủ đô, để xây dựng và phát triển Thủ đô “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại” thực sự xứng đáng là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ và hội nhập quốc tế. Trong đó, Luật Thủ đô 2024 đã có các chính sách về việc phát triển khu BID.

“Quy định về khu thương mại và văn hóa trong Luật Thủ đô 2024 có ý nghĩa rất lớn để Hà Nội sớm đưa ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô trở thành ngành kinh tế quan trọng, tạo động lực mới thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội Thủ đô” – đồng chí Lê Hồng Sơn, khẳng định.

Dẫu vậy, như đã đề cập ở trên, Hà Nội có hàng ngàn làng nghề, phố nghề nhưng thực tế phản ánh việc phát triển làng nghề gắn với du lịch để hình thành một khu BID chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế của Thủ đô. Việc phát triển các mô hình BID ở Hà Nội gặp nhiều khó khăn, thách thức bởi nhiều nguyên nhân. Trong đó, trước khi Luật Thủ đô 2024 được thông qua và có hiệu lực, các quy định về mô hình BID chưa được luật hóa đầy đủ, quá trình phát triển vẫn mang tính tự phát.

Một số nguyên nhân chính như công tác quy hoạch, triển khai lập quy hoạch phát triển du lịch làng nghề còn chậm. Thiếu hạ tầng đồng bộ phát triển du lịch làng nghề (không gian trưng bày sản phẩm, không gian nghỉ dưỡng, trải nghiệm,...); việc kết nối giữa các làng nghề với các công ty, đơn vị lữ hành còn nhiều hạn chế, công tác quảng bá, xúc tiến du lịch tại các làng nghề cũng chưa được quan tâm đúng mức.

Quy trình từ hoạt động quy hoạch, tổ chức triển khai, giám sát, điều tra, đánh giá chưa được xây dựng chặt chẽ và tạo được các mô hình, quy trình chuẩn để áp dụng rộng rãi. Bên cạnh đó, chưa có các cơ chế, chính sách đột phá, hấp dẫn để thu hút các nguồn lực xã hội đầu tư vào các khu vực được quy hoạch.

Tại một số làng nghề còn có tình trạng ô nhiễm môi trường; thiếu đa dạng trong thiết kế sản phẩm du lịch của làng nghề. Bên cạnh đó, nghiệp vụ du lịch tại các làng nghề còn thiếu như lễ tân đón khách; thuyết trình câu chuyện làng nghề, sản phẩm làng nghề…việc kết nối giữa các làng nghề với các công ty, đơn vị lữ hành còn nhiều hạn chế, chưa xây dựng được nhiều tour du lịch làng nghề, công tác quảng bá, xúc tiến du lịch tại các làng nghề cũng chưa được quan tâm đúng mức khiến cho mô hình BID tại khu vực làng nghề, điểm du lịch làng nghề nói riêng của Hà Nội phát triển chưa như kỳ vọng.

“Chúng ta phải đánh giá tác động về môi trường, văn hóa khi triển khai phát triển khu thương mại và văn hóa. Mục tiêu cuối cùng vẫn phải là bảo vệ được di sản văn hóa và môi trường” - PGS. TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, chia sẻ.