Emagzine

Bài cuối: Còn mãi cốt cách Hà Nội hào hoa, thanh lịch

Quỳnh Phạm • 15/07/2025 19:30

Khó có thể kể hết người mưu sinh trong đêm tại Thủ đô. Chỉ biết khi đêm về, ánh đèn vàng soi bóng những phận người mưu sinh bằng đủ thứ nghề, đã góp phần gìn giữ một nét đặc trưng của đời sống văn hóa đêm Thủ đô. Đằng sau mỗi nụ cười đêm, mỗi đôi tay mưu sinh là những giấc ngủ muộn.

Hà Nội không ngủ bởi những gánh hàng rong khi phố lên đèn, những xe rác lăn bánh từ ngõ nhỏ ra phố lớn, những người bán xôi, cháo, bánh mì…lặng lẽ bày biện đồ nghề dưới ánh sáng yếu ớt của một bóng đèn dây tóc treo tạm. Không ồn ào, không sân khấu, không tên tuổi, văn hóa sinh kế đêm Hà Nội được dệt nên từ những bước chân thầm lặng, tiếng rao nhẹ giữa phố vắng, từ những quán ăn ven đường.

Đây không chỉ là chuyện mưu sinh, mà là một phần ký ức đô thị, một lớp văn hóa sâu lắng, đầy tự trọng, phản ánh rõ cốt cách của người Tràng An trong thời đại mới. Thành phố như một dàn nhạc giao hưởng nơi mỗi người đều là một nốt nhạc, nhưng nếu thiếu đi một nốt, bản nhạc sẽ không còn tròn vẹn.

Màn đêm buông, mọi người vào giấc nồng sau một ngày làm việc mệt nhọc thì hành trình của những người lao công, công nhân môi trường… tại Thủ đô lại bắt đầu. Đi dọc những tuyến phố, ngõ ngách Hà Nội từ tối hôm trước đến sáng hôm sau, lọt vào tầm mắt chúng tôi là những người đang khoác trên mình bộ đồng phục công nhân vệ sinh môi trường, cùng với chiếc chổi, xe đẩy chở rác cần mẫn quét từng chiếc lá, gom từng mảnh giấy để phố phường sạch đẹp.

Dạo quanh các con đường trong nội thành Hà Nội tới khuya và gần sáng, chúng tôi thấu hơn nỗi vất vả của những người “lấy đêm làm ngày”... đang cần mẫn tích cóp từng đồng để bữa cơm gia đình đủ đầy, manh áo quần lành lặn. Mỗi người đều có một công việc, cách mưu sinh khác nhau và tại những thời điểm khác nhau, nhưng những người mưu sinh đêm Hà Nội chúng tôi đã gặp, cho chúng thấy điểm chung ở họ là nỗ lực bền bỉ kiếm tiền, trước hết lo cho gia đình, nuôi con ăn học hoặc không để những người thân trong gia đình bận lòng...

Những người bán hàng rong, nhặt phế liệu, nhân viên bán hàng trên phố Tạ Hiện, người bán trà đá vỉa hè, quán ăn, tiểu thương tại chợ hoa, chợ đầu mối đêm…tại Hà Nội, không ai nói với chúng tôi mưu sinh khi “thành phố ngủ” là nhàn nhã hoặc gia đình có điều kiện. Ngược lại, công việc của họ đêm hôm khó khăn, vất vả và ảnh hưởng sức khỏe hơn so với với những thành phần khác.

Nhưng trong tâm thức những người mưu sinh đêm tại Hà Nội vẫn toát lên một niềm vui bởi những đồng tiền mà họ kiếm được bằng chính mồ hôi mặn mòi, sức lao động họ đã bỏ ra. Sự chịu thương, chịu khó, miệt mài mưu sinh hằng đêm của những người phụ nữ lớn tuổi đi nhặt rác, của người đàn ông trung niên bán bánh bao, của chị bán xôi hay các công nhân môi trường lặng thầm làm việc trong đêm thâu là một cách giáo dục hiệu quả để con, cháu nhìn vào, từ đó nỗ lực học tập, làm việc và thắp sáng những điều tốt đẹp hơn trong tương lai.

Đó còn là sự chuyển động thầm lặng nhưng đầy nhịp điệu của một Hà Nội rất riêng, nơi mà sinh kế đêm không đơn thuần là lao động kiếm sống, mà là một “nếp sống đô thị” được bảo tồn và thích nghi theo thời gian. Chính điều đó đã đi “trúng” chủ trương, giải pháp về việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh theo Chỉ thị số 30/CT-TU của Thành ủy Hà Nội ngày 19/2/2024, đó là thúc đẩy mạnh mẽ việc xây dựng, thực hiện giá trị, chuẩn mực người Hà Nội thanh lịch, văn minh trong thời kỳ mới.

Bởi dù vất vả, lam lũ, nhưng đa phần những người lao động đêm ở Hà Nội mà chúng tôi đã gặp đều rất tử tế. Họ giữ lại cho mình sự nhã nhặn của người Thủ đô: người bán hàng rong không bán ép giá; người nhặt rác sẵn sàng sẻ chia câu chuyện đời với người xa lạ. Dường như chính trong những khoảnh khắc thành phố yên ắng, phẩm chất người Hà Nội lại hiện ra rõ ràng nhất – nhẹ nhàng, tinh tế, không phô trương mà hào hoa, thanh lịch.

Sinh kế đêm Hà Nội mang trong mình một tinh thần lao động bền bỉ, nhưng quan trọng hơn, đó là một văn hóa mưu sinh đầy lòng tự trọng. Không ai trong số những người nhặt phế liệu, bán hàng rong hay chạy xe công nghệ đêm mà chúng tôi đã gặp đòi hỏi sự thương hại. Họ không buộc thành phố phải nhìn mình như một “gánh nặng” hay “đối tượng cần hỗ trợ”. Họ chỉ làm việc, kiếm sống bằng chính sức lao động chân chính để ngày mai tương sáng hơn.

Những người mưu sinh đêm trong sự âm thầm đã cho chúng tôi biết phải không ngừng nâng cao ý thức để sống vui, sống khỏe và hơn nữa cần chấp hành, tôn trọng người khác, cần tiếp tục xây dựng các quan hệ xã hội giàu tính nhân văn trên cơ sở phát huy những nét đẹp truyền thống. Bài học từ những người mưu sinh đêm để ta biết cần có nếp sống, hành vi ứng xử văn hóa mọi lúc, mọi nơi, trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội và phải gìn giữ truyền thống văn hiến của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Dù từ nơi nào đến với Hà Nội thì những người mưu sinh đêm cũng đã là công dân của Thủ đô. Những công dân Thủ đô ấy chung tay giữ gìn nếp văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp, thể hiện sự lịch lãm, tinh tế, thân thiện, luôn đề cao lòng tự trọng, xây dựng người Hà Nội đẹp về nhân cách, làm cho Hà Nội trở thành một “đô thị đáng sống”, điểm đến hấp dẫn về lịch sử, văn hóa và con người đối với du khách trong và ngoài nước theo đúng với tinh thần về xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh mà Thành phố đã đặt ra.

Thực tế chứng minh tại Hà Nội, tầng sinh kế đêm đã tồn tại từ lâu như một phần tự nhiên trong cấu trúc xã hội. Đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và chi phí sinh hoạt gia tăng, đêm trở thành “nguồn thời gian bổ sung” để lao động tự do xoay xở mưu sinh. Nhưng không chỉ là phản ứng với nghịch cảnh, sinh kế đêm còn chứa đựng nhiều đặc điểm văn hóa đặc trưng: nhịp sống chậm, tương tác gần gũi, lối ứng xử nền nã phản ánh lối sống người Tràng An. Sinh kế đêm không chỉ là kinh tế mà còn là một “dòng chảy văn hóa phi vật chất”, nơi những giá trị như sự tử tế, tin tưởng, nhẫn nại và sẻ chia âm thầm được duy trì. Đó thứ “văn hóa mềm” nhưng bền, giúp duy trì tính nhân bản của một đô thị hiện đại.

Hà Nội với vẻ đẹp cổ kính và “lãng mạn, hào hoa, thanh lịch”, không chỉ rực rỡ vào ban ngày. Khi đêm xuống, những giá trị âm thầm nhưng sâu sắc đang gìn giữ linh hồn của thành phố lan tỏa. Sinh kế đêm tưởng chỉ là công việc nhưng ở Thủ đô Hà Nội thì đây mãi là văn hóa. Văn hóa của lao động, của niềm tin, của sự gắn bó, của những con người không ngừng thắp sáng bóng tối bằng sự tử tế và nghị lực. Hà Nội còn đẹp và rất thật – trong tiếng rao đêm len lỏi qua ngõ nhỏ, trong dáng người cong lưng đẩy xe hàng, trong bát phở đêm ấm nóng nuôi sống những giấc mơ thầm lặng. Đó là những thanh âm cần được lắng nghe, là ánh sáng nhỏ cần được gìn giữ và thuộc về thành phố.

Khi ánh mặt trời đầu tiên chiếu lên đỉnh tháp Rùa bên Hồ Gươm cổ kính, làn nước trong xanh, thành phố bắt đầu một ngày mới, chúng ta bước ra đường với lòng biết ơn sâu sắc bởi khi ta chìm vào giấc ngủ, có những con người vẫn thức để làm nên những thanh âm sống động, một Hà Nội sạch hơn, đẹp hơn, đáng sống hơn.

Hà Nội đã, đang trên hành trình phát triển và hội nhập mạnh mẽ, mỗi ngày vươn tầm với nhiều dự án quy hoạch khu đô thị mới, chung cư, nhà cao tầng, đẩy mạnh xây dựng người Hà Nội văn minh, thanh lịch, hào hoa, nghĩa tình; Thủ đô “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại”. Đâu đó trong lòng thành phố nghìn năm tuổi về đêm vẫn còn nhiều người khó khăn, vất vả tìm kế mưu sinh với đủ thứ nghề nhưng họ đã hòa cùng nhịp đập của Thủ đô để bám trụ với nghề, tạo ra những thanh âm, hình ảnh đặc sắc của Hà Nội giàu truyền thống văn hóa, lịch sử, tiến bước theo thời đại và vững bước trong kỷ nguyên vươn mình cùng dân tộc.