Phê bình văn học

Brigitte, người phụ nữ mà tôi yêu thương nhất đã kéo tôi trở về với những suy nghĩ thực tế hơn, nhắc nhở rằng gia đình đang thiếu tiền và cuộc khủng hoảng kinh tế đang diễn ra. “Chúng ta không dư dả gì đâu!” - Cô ấy nói, kèm theo những cử chỉ minh họa và đôi lông mày cau lại như một cô giáo nghiêm khắc đang răn dạy học sinh đội sổ. Tôi đã đầu hàng trước lý lẽ khôn ngoan và đương nhiên là “thông thái” của vợ.

Tháng đầu tiên, Tổng biên tập đưa cho tôi một danh sách gồm ba cuốn tiểu thuyết. “Tiburce!”. Bà ấy bắt đầu: “Đây là những cuốn sách đã được ban biên tập chúng tôi lựa chọn. Cậu phải đọc, chọn hai cuốn để viết bài phê bình không quá ba trăm từ mỗi bài, còn cuốn cuối cùng sẽ được dành riêng cho một bài viết đặc biệt dài mười nghìn ký tự, bao gồm cả khoảng trắng”.

- Chị đã đọc chúng chưa, Mireille?

- Chưa và tôi cũng không quan tâm. Theo bộ phận marketing, chúng phù hợp với đối tượng độc giả của chúng ta. Với tôi, chỉ cần như vậy là đủ.

- Tôi nghĩ chúng ta có độc giả chứ không phải khách hàng.

- Đừng chơi chữ với tôi, Tiburce!
Tôi nhận ra đây không phải trò đùa mà là một nhiệm vụ, một mệnh lệnh từ cấp trên, từ Tổng Giám đốc - người ký tấm séc lương mỗi tháng cho tôi. Vậy là, gạt bỏ chút lương tâm văn chương ít ỏi và chút trí tuệ trung thực còn sót lại, tôi bắt tay vào công việc đầy gượng ép này.

Cuốn sách đầu tiên tôi đọc có tựa đề “Hương vị bánh tart việt quất”. Chỉ cần nhìn tựa, tôi đã tưởng tượng ra mình sẽ hứng khởi thế nào khi đứng trước một “kiệt tác” văn học dành cho các bà nội trợ, được viết bởi một cụ bà về hưu ở Moselle, chỉ vì các cháu nhỏ thích nghe bà kể chuyện ngày xưa. Linh cảm của tôi đúng đến mức không tưởng, như một phép nhân lũy thừa vượt xa mọi dự đoán. Bốn trăm trang đầy những hồi ức úa tàn, những đoạn lan man mệt mỏi và cao trào đã bị xẹp lép khiến tôi rút ra một kết luận sớm sủa về sự nghiệp làm nhà phê bình văn học bất đắc dĩ: Dừng lại ngay tại đây, thà tìm một công việc ở McDonald’s gần nhà hoặc dạy học cho mấy đứa học sinh cấp ba ngớ ngẩn còn hơn là ngồi đọc mấy thứ vớ vẩn được viết cẩu thả và sửa lỗi bởi một “Ban cố vấn Tupperware”.
Một lần nữa, Brigitte lại đến cứu tôi, như thể cảm nhận được làn gió trầm cảm đang thổi qua những tế bào thần kinh mệt mỏi của tôi. “Hãy cho hai cuốn sách còn lại một cơ hội, thay vì cứ càu nhàu mãi”, cô ấy nói.

Dù chẳng mảy may bị thuyết phục bởi những lý lẽ đơn giản đến tẻ nhạt của nữ hoàng thực tế, tôi vẫn miễn cưỡng đồng ý đọc tiếp. Lần này, cuốn sách mang một cái tựa dài lê thê, giống như các chương sách của Jules Verne thời trẻ: “Sự thật luôn xuất hiện chậm trễ hay những thăng trầm của một chàng trai trẻ yêu giấc mơ thơ ấu của mình”. Đúng là cả một chương trình dài dằng dặc!

Sau nửa nghìn trang, ngay trước khi từ “KẾT THÚC” in hằn trong đầu, tôi tóm gọn được nội dung bài phê bình của mình trong một câu hết sức tầm thường: “Tôi kể về cuộc đời mình để bớt cảm thấy mình nhỏ bé”. Vấn đề không chỉ nằm ở chủ đề trải dài hàng trăm trang, mà còn ở phong cách viết thảm hại, gần giống như nhật ký của một thiếu niên đang tuổi dậy thì với cách kể chuyện tuyến tính, cảm xúc sướt mướt và đặc biệt là những đoạn hội thoại vô nghĩa, chẳng khác gì kịch bản của các bộ phim truyền hình với mô-típ “cuộc đời luôn tươi đẹp”.

Lòng dạ tôi cố gắng chi phối não bộ nguyên thủy của mình. Tôi bước nhanh về phía nhà vệ sinh, thầm cầu nguyện không chạm mặt Brigitte và những câu nói rập khuôn của cô ấy. Đáng tiếc thay, may mắn đã rời bỏ tôi khi chỉ còn cách đích ba mét.

- Xong rồi sao?

- Ừ, em yêu.

- Vậy, kết quả thế nào?

- Em muốn nghe phiên bản chính thức đã được chỉnh sửa?

- Là em đây, người phụ nữ mà anh đã cưới, mẹ của năm đứa con, người mà anh đã hứa sẽ luôn chung thủy và thành thật, ngay trước mặt ông thị trưởng. Anh có cần em lấy giấy tờ và đoạn phim đám cưới ra không?

Tôi bỗng nhớ đến Pavlov(1). Ông ấy đã đọa đày những chú chó khiến chúng chảy dãi, chỉ nhằm phục vụ mục đích khoa học, giải thích cho đồng nghiệp cách mà bất kỳ kẻ ngốc nào cũng có thể đánh mất những giá trị cơ bản của nhân tính. Và thế là, tôi trở thành một “kẻ theo trường phái Pavlov” trước một kích thích mang tên Brigitte.

- Đó là tác phẩm thảm họa!

- Thế thì sao?

- Anh không thể nào đọc thêm cuốn thứ ba kiểu này nữa.

- Cố lên! Anh được trả tiền để làm việc này mà. Anh sẽ biết cách chắt lọc tinh hoa từ những cuốn tiểu thuyết đó, làm cho chúng trở nên vĩ đại hơn, mang đến cho độc giả niềm hy vọng và cho họ cảm giác có thể trở nên lớn lao hơn trong thế giới thực.

- Em đùa sao?

- Phải!

- Phù!

- Nhưng mà anh vẫn phải tiếp tục, vì biết đâu lại tìm thấy viên ngọc quý, một kiệt tác của tương lai, thứ mà chính anh cũng từng mơ đến trong những giấc mộng hoang đường nhất của mình.

- Với tình hình hiện tại, chắc anh phải uống thuốc gây ảo giác mạnh mới có thể viết được bài phê bình mà phòng marketing cảm thấy có thể chấp nhận được.

- Đọc xong cuốn thứ ba đi đã, rồi hãy đóng vai nhân vật trong “L’herbe bleue”!

Kích thích lần này không vận hành như trong thí nghiệm của Pavlov. Thay vì chảy nước dãi trước ý tưởng kỳ lạ rằng mình sẽ tìm thấy một kiệt tác tương lai từ những cuốn sách bắt buộc phải đọc trong công việc phê bình văn học, tôi đành nghe theo mệnh lệnh của người phụ nữ tôi yêu, để tránh phải đối mặt với cả đống lập luận ngụy biện và những cuộc tranh cãi vô nghĩa.

Ba trăm trang với một mớ ngôn từ sáo rỗng, đầy lỗi chính tả khiến người ta phải thắc mắc không hiểu chúng đến từ đâu. “Đúng là nấm mốc văn chương che đậy bằng lỗi đánh máy”, như lời bà tôi, một cô giáo khó tính hay nói, người đã từng véo tai tôi vì bất cứ lỗi ngữ pháp nào.

Cuốn sách, với tựa đề “Plus sobre est le chameau” chẳng khác nào một cuộc đấu đá cá nhân giữa một trí thức tóc dài và nàng thơ “giả mạo” của ông ta. Tác giả tự ca ngợi mình qua các chi tiết về đời sống tình dục, kiến thức dược lý, mạng lưới bạn bè “trí thức rởm” và những cảm nghĩ vu vơ về thế giới. Nội dung chủ yếu xoay quanh cái tôi của tác giả, với nhiều chi tiết liên quan đến cảm xúc và ham muốn cá nhân, chủ yếu diễn ra ở những địa điểm như nhà vệ sinh của Café Flore hoặc ghế sau của một chiếc xe cổ Mỹ, nhưng cuối cùng cứ lòng vòng mà chẳng đi đến đâu.

Giờ đây, tôi phải chọn: Cuốn tiểu thuyết nào sẽ nhận được vinh dự trở thành chủ đề của một bài phê bình đặc biệt? Đây quả là câu hỏi khó, bởi những gì tôi đọc đã kéo tôi xuống tận đáy sâu của văn học Pháp.

Như thường lệ, Brigitte lại chỉ cho tôi con đường:

- Anh đang phân vân, đúng không? - Cô ấy hỏi.

- Khó quá.

- Chúng ta chơi một trò chơi nhé?

- Nước Pháp run sợ.

- Anh sẽ thấy, nó rất vui.

Brigitte và khiếu hài hước của cô ấy thường không ăn khớp. Là giáo viên trung học trong thời gian rảnh, chuyên về lịch sử và địa lý, cô ấy đã bỏ lỡ một sự nghiệp huấn luyện rắn hoặc làm người phun lửa.

- Anh đang nghe đây, hỡi ngọn hải đăng dẫn lối đời tôi.

- Tựa đề của cuốn tiểu thuyết đầu tiên là gì?

- Em sẽ bật cười cho xem: “Hương vị bánh tart việt quất”.

- Thật sự làm em cười không ngậm được miệng. Tập trung nào, Tiburce. Giờ anh phải sẽ phải đưa ra tên một tác phẩm văn học Pháp mà anh cho rằng là đối lập hoàn toàn với cuốn tiểu thuyết đầu tiên này.

“Một bức chân dung ngược của Trung Quốc!” - những tế bào chất xám bé nhỏ trong đầu tôi đồng thanh thốt lên. Brigitte luôn có cách kéo tôi ra khỏi những lối mòn ngọt ngào của sự tự mãn cá nhân. Tôi hít một hơi sâu, vận động não bộ hết công suất rồi đưa ra đáp án cuối cùng.

- Anh chỉ nghĩ ra một cuốn: “J’irai cracher sur vos tombes” của Boris Vian.

- Tại sao, thưa ngài học giả uyên bác?

- Vì trong cuốn sách đó, có sức sống, câu chuyện, một lối viết mạnh mẽ và cảm xúc mãnh liệt. Thêm vào đó, nó không có kết thúc đẹp, khác hẳn với bánh tart việt quất.

- Xuất sắc!

- Anh đoán đúng à?

- Chưa xong đâu, Tiburce!
Brigitte khiến tôi nhớ đến cô gái trong một quảng cáo cho nhà mạng viễn thông, nơi khẩu hiệu cứ lặp đi lặp lại như một giai điệu Ostinato(2) trong vòng xoáy tu từ bất tận. Tôi dự đoán điều tồi tệ nhất sắp xảy ra.

- Anh phải làm gì đây? Một cú nhào lộn ba vòng trên không à?

- Không, chúng ta là trí thức. Anh áp dụng nguyên tắc trước đó cho cuốn sách thứ hai.

- Cái đó thì dễ thôi.

- Nhắc lại tên cuốn tiểu thuyết đó đi.

- Tác phẩm thảm họa có tên “Sự thật luôn xuất hiện chậm trễ hay những thăng trầm của một chàng trai trẻ yêu giấc mơ thơ ấu của mình”.

- Em cảm thấy đây sẽ là một bộ sưu tầm.

- Chính xác. Tóm lại, quay lại bài kiểm tra của em, sau một cuộc bỏ phiếu chặt chẽ trong não bộ, anh sẽ so sánh nó với “Mémoires d’une jeune fille rangée” của Simone de Beauvoir.

- Em đoán sẽ là một cuộc thảm sát.

- Đúng vậy. Ở tác phẩm của Simone de Beauvoir, có sự tinh tế, một phong cách được trau chuốt kỹ lưỡng và sự khách quan đối với lịch sử cùng những nhân vật lớn của nó, bắt đầu từ Jean-Paul Sartre mà bà yêu mến. Ngược lại, trong tác phẩm dài năm trăm trang mà em bắt anh đọc, một tác phẩm không bao giờ vượt qua được mức độ “tư duy đông lạnh đóng hộp” bày bán ở Leclerc.

- Tốt. Anh biết bước tiếp theo rồi đấy.

Không ngốc hơn người khác, tôi biết rõ mọi thứ sẽ dẫn đến đâu. Tôi suy nghĩ kỹ về luận điểm của mình trước khi bắt đầu buổi tranh luận.

Cuốn thứ ba trong chuỗi “kiệt tác” mà Tiburce Dugommeau, nhà phê bình văn học bất đắc dĩ, phải đọc mang tên “Plus sobre est le chameau”. Đây là một mớ hỗn độn thất bại, pha trộn giữa Brett Easton Ellis, Quentin Tarantino và phong cách Canal Plus, tất cả gói gọn trong một văn phong giả vờ phóng khoáng nhưng thực ra rất rập khuôn và đậm chất Pháp.

- Cuốn tiểu thuyết nào của Pháp mà anh cho rằng là bản đối lập của nó?

- Em sẽ đánh anh nếu anh nói ra mất.
Brigitte nhìn tôi chằm chằm, ánh mắt như thể tôi vừa lỡ miệng gọi cô ấy là người thần kinh.

- Đừng nói nhảm! Nói đi, đừng có làm như nạn nhân nữa!

- Đó là “Hành tinh khỉ” của Pierre Boulle. Ối!

- Em có đánh anh đâu! Thay vì nhăn nhó, giải thích cho em tại sao nó lại là đối lập của câu chuyện về lạc đà (“Le chameau” trong tiếng Pháp là lạc đà) của anh đi.

- Trong tác phẩm của Pierre Boulle, có nhịp điệu, sự suy ngẫm về nhân loại, ý nghĩa của nó, một hiện thực đầy bất ngờ và một cái kết đánh lừa người đọc.

- “Plus sobre est le chameau” không có điều đó sao? Nhưng cả hai đều xoay quanh thế giới động vật mà.

Tôi nhận ra đây chính là Brigitte của tôi, cô giáo hiền lành được nuôi dưỡng bằng tinh hoa của văn học cổ điển. Cô ấy dừng lại ở Proust, coi Sartre và Camus là những kẻ vô chính phủ nguy hiểm, thiên về triết học hơn là văn chương. Trong suy nghĩ của cô ấy, Victor Hugo gắn liền với đỉnh Olympia, Stendhal làm mê đắm trái tim độc giả và Gustave Flaubert quyến rũ những người phụ nữ như cô ấy. Vậy nên, mỗi lần tôi nhắc đến Barjavel hay Robert Merle, cô ấy lại lớn tiếng mắng tôi bằng trích dẫn từ Balzac.

Câu nhận xét sắc sảo của cô ấy làm tỉnh táo những tế bào thần kinh cuối cùng đang uể oải của tôi, kéo tôi ra khỏi những phản xạ kiểu Pavlov.

- Đúng là cả hai đều nói về động vật nhưng “Hành tinh khỉ” nằm trong thế giới của động vật có xương sống, thậm chí là động vật có vú bậc cao. Trong khi đó, “Plus sobre est le chameau” chỉ dừng lại ở cấp độ vi sinh đơn bào.

- Anh nói tiếng Pháp đi! Đừng lòng vòng nữa!

- Anh đang cố dùng phong cách của những tác giả yêu thích của em thôi mà.

- Bỏ đi, Tiburce, anh không làm em nổi giận được đâu.

- Được rồi. Nói thẳng ra, cuốn thứ ba này khiến anh nhận ra điều anh ghét cay ghét đắng: Sự tự mãn của những tác giả nửa mùa, những người chỉ biết tưởng tượng ra cuộc đời giả tạo thay vì kể một câu chuyện ý nghĩa.

- Em hiểu rồi! Thực ra, cuốn sách này làm anh phát chán, đúng không Tiburce?

- Chính xác, hoàn toàn chính xác.
Brigitte nhìn tôi bằng đôi mắt xanh thẳm tuyệt đẹp, giống như một con rắn đuôi chuông đang quan sát con chó đồng cỏ tội nghiệp giữa sa mạc Nevada.

- Giờ anh đã có tư liệu để viết bài rồi đấy. Rõ ràng, “Plus sobre est le chameau” là tác phẩm khó chịu nhất mà anh từng đọc. Khi viết bài về nó, anh cũng sẽ tự định nghĩa thế nào là một tác phẩm văn học thực thụ, một chủ đề mà anh rất tâm huyết và em cũng đồng cảm, dù gu của chúng ta khác nhau.

- Nếu viết bài kiểu đó, nó sẽ là một thảm họa. Em chắc chứ?

- Còn gì nữa, Tiburce. Như mẹ em từng nói: “Người phụ nữ khôn ngoan là người biết rõ giới hạn của chồng mình”. Anh sẽ hoặc bị đội marketing sa thải hoặc được ban biên tập trao thưởng. Tương lai sẽ cho chúng ta biết. Trong trường hợp tệ nhất, chúng ta sẽ ăn sữa chua cầm hơi, cho đến khi anh tìm được việc làm bếp trưởng McDonald’s ở gần nhà.

Tôi như thức tỉnh. Brigitte đã khơi lại hy vọng trong tôi, hy vọng của một nhà văn thất bại nhưng tin chắc rằng mình đang đi đúng hướng trong thế giới nghệ thuật đầy bí ẩn. Tôi có thể viết mười nghìn từ về “Plus sobre est le chameau” mà không cần bán linh hồn mình cho quỷ dữ của marketing, những ác quỷ của quảng cáo hay các “yêu nữ” của ban biên tập. Lên dây cót như một chiếc đồng hồ nguyên tử, tôi mở phần mềm xử lý văn bản và bắt đầu bài viết đầu tiên - và có lẽ cũng là cuối cùng trong sự nghiệp phê bình văn học của mình./.

Chú thích:
(1) Ivan Petrovich Pavlov: nhà sinh lý học, người tìm ra định luật “phản xạ có điều kiện” nhờ nghiên cứu chức năng hoạt động dạ dày (tiết ra dịch vị) của những chú chó.
(2) Ostinato là một thuật ngữ chỉ một mẫu giai điệu hoặc nhịp điệu được lặp đi lặp lại nhiều lần trong một tác phẩm âm nhạc.

Truyện ngắn của Donald Ghautier (Pháp)